Culture Geopolitics & Daily News Politics

Ιδεολογίες: ανάμεσα στο χθες και το σήμερα


Γράφει ο Ανδρέας Δαβαλάς 

Δρ. Πολιτικής Κοινωνιολογίας

Η έννοια της πολιτικής ιδεολογίας προκαλεί συνήθως αρνητικούς συνειρμούς, κι όχι άδικα, δεδομένου ότι οι πιο διαδεδομένες ιδεολογίες του 20ου αιώνα (φασισμός – κομμουνισμός) έβαλαν τη σφραγίδα τους σε ολοκληρωτισμούς και ανείπωτη ανθρώπινη δυστυχία. Έτσι μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, πολλοί θεωρητικοί έσπευσαν να πανηγυρίσουν το τέλος των ιδεολογιών και να προϋπαντήσουν την νέα εποχή της παγκοσμιοποίησης κατά τα πρότυπα της αστικής δημοκρατίας δυτικού τύπου. Ωστόσο για μια ακόμη φορά η ιστορία πήρε την εκδίκησή της καθώς η «νέα τάξη πραγμάτων» (όρος που χρησιμοποιήθηκε αρχικά από το Χίτλερ) αποδείχθηκε ότι δεν ήταν καθόλου ανέφελη κι ιδεατή. Παρότι τη δεκαετία του 90 χύθηκαν τόνοι μελανιού από τους υπέρμαχους και τους σκεπτικιστές της παγκοσμιοποίησης, σχεδόν κανένας δεν πρόβλεψε ότι ο ανεξέλεγκτος καπιταλισμός θα δημιουργούσε μια οικονομική φούσκα που θα προκαλούσε το 1997 την Ασιατική κρίση στις αγορές και την παγκόσμια κρίση του 2008 με αφετηρία τις ΗΠΑ ή ότι η περίφημη αραβική άνοιξη θα σημείωνε τέτοια παταγώδη αποτυχία.

Αυτό που πραγματικά έγινε στο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον ήταν η πολιτική εξουσία να αναδιπλωθεί άτακτα ενώπιον της οικονομικής ισχύος και η τελευταία να περιορίσει την πολιτική σε ένα επίπεδο τεχνοκρατικής διαχείρισης των κοινωνικών προβλημάτων. Σε αυτό το πλαίσιο που γιγάντωσε τις οικονομικές ανισότητες και τροφοδότησε το έλλειμμα δημοκρατικής νομιμοποίησης των εθνικών κυβερνήσεων και της ίδιας της Ε.Ε, ήταν που βρήκε γόνιμο έδαφος ή α-πολιτικ ιδεολογία. Καθώς η ταξική αποστοίχιση άμβλυνε τις κομματικές συγκρούσεις στο επίπεδο του άξονα δεξιάς – αριστεράς, η πολιτική αντιπαράθεση κατέληξε να διεξάγεται με όρους marketing. Επεκράτησε έτσι η ψευδαίσθηση ότι για όλα τα προβλήματα υπάρχει μόνο μια βέλτιστη λύση η οποία αρκεί να προέρχεται από τα καταρτισμένα golden boys. Με τα ίδια κριτήρια που μπορώ να φτιασιδώσω έναν ισολογισμό, μπορώ να μεταρρυθμίσω και την παιδεία, την υγεία και την πρόνοια. Αυτή η επικίνδυνη λογική της μη επιλογής ή της μη εναλλακτικής, κρύβεται πίσω από την τεχνοκρατική θέαση της πολιτικής. Το ζήτημα είναι τόσο σοβαρό που η προέκταση της μεθοδολογίας αυτής απειλεί να εργαλειοποιήσει την Δημοκρατία. Ακόμα κι ένας πρωτοετής φοιτητής οικονομικών γνωρίζει ότι σε περίπτωση σπανιότητας πόρων, για να επιλέξεις κάτι, πρέπει να στερηθείς κάτι άλλο. Για χρόνια αναρωτιέμαι πως εντέχνως το ξεχνούν όλοι όσοι ισχυρίζονται ότι η πολιτική μπορεί να βασισθεί μόνο σε win-win λύσεις.

Επιπρόσθετα, αυτός ο μανδύας της τεχνοκρατικής ουδετερότητας, συγκροτεί ένα μετα-ιδεολογικό πλαίσιο ιδεολογίας η οποία αρνείται τον εαυτό της κι έτσι ενώ παραμένει δραστική ως προς τα αποτελέσματα, εμφανίζεται αθώα ως προς τις προθέσεις. Δεδομένου όμως ότι η πολιτική δεν ασκείται σε κοινωνικό κενό, ακόμη και η επιλογή υπέρβασης των ιδεολογιών δεν είναι στην ουσία της α-πολιτίκ, αφού πάντα κάποιοι κερδίζουν και κάποιοι χάνουν. Δεν θα πρέπει να παραβλέπουμε το γεγονός ότι πίσω από τον ψευδο-ορθολογισμό υποκρύπτονται συνήθως κοινωνικά επαχθή μέτρα για τους μη προνομιούχους, τα οποία προσλαμβάνουν τον χαρακτήρα της αναγκαιότητας και του αναπόδραστου της μοίρας. Το όχημα διαμέσου του οποίου κατασκευάζεται η κοινωνική συναίνεση των παθόντων είναι ακριβώς η ανωτέρω κατάσταση της πολιτικής απο-ιδεολογικοποίησης. Υπό την επήρεια της α-πολιτίκ κουλτούρας, μεταβαίνουμε σαν σε τροχιά εκκρεμούς από τα διχαστικά πάθη στην απάθεια και τον ατομικισμό, ή με άλλα λόγια: από τη χωλή στην τυπική δημοκρατία, χωρίς ενδιάμεσο σταθμό.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι ιδεολογικές ταυτότητες έγιναν το μέσο που τα πολιτικά κόμματα μεταχειρίστηκαν αδίστακτα για να καλλιεργήσουν φρούδες ελπίδες και να συγκαλύψουν εγκλήματα. Όπως επίσης δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι μεταψυχροπολεμικές προκλήσεις του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού μπορούν να αντιμετωπισθούν από τεχνοκράτες. Όσοι βιάστηκαν να θάψουν τη μαρξιστική θεωρία στα συντρίμμια του τείχους του Βερολίνου, απώλεσαν μια προφητική διαπίστωση για τα αδιέξοδα του καπιταλισμού τα οποία βιώνουμε σήμερα, ερήμην (ευτυχώς) της επαναστατικής τελεολογίας του Marx. Όπως εύστοχα παρατήρησε ο Bauman στο έργο «Ρευστοί καιροί», η αρνητική παγκοσμιοποίηση στον κόσμο της ρευστής νεωτερικότητας, μετουσιώνει τα κοινωνικά προβλήματα σε παράπλευρες απώλειες ενός αρπακτικού καπιταλισμού.

Ο Beck, στην «Επινόηση του Πολιτικού» διατύπωσε γλαφυρά ότι: στην κοινωνία του ρίσκου, η γραμμική ανάπτυξη της ορθολογικότητας φτάνει στα όριά της. (1996: 84) Ο διακεκριμένος κοινωνιολόγος διείδε πως στα σύνθετα διακυβεύματα της μετα- νεωτερικότητας δεν αποδίδουν τα εργαλεία του παρελθόντος, γιατί αντίθετα από ότι προσπαθούν να μας πείσουν, στην πολιτική δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις. Μια μεγάλη μερίδα πολιτικών που σαστίζουν μπροστά στις διαφαινόμενες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, της μετανάστευσης και της φτώχειας, υποκρίνονται ότι οι τεχνοκράτες μπορούν να δώσουν λύσεις, για να πάρουν μια πικρή απάντηση από όσους επενδύουν στον εθνικισμό, τη μισαλλοδοξία και τους θρησκευτικούς φονταμενταλισμούς.

Οι σύγχρονοι πολιτικοί μετασχηματισμοί που καθιστούν αναχρονιστική την ιδεολογική αντιπαράθεση στο δίπολο δεξιάς – αριστεράς, δεν πρέπει να μας οδηγήσουν στο συμπέρασμα ότι η πολιτική στερείται αξιακού περιεχομένου. Το αντίθετο μάλιστα: Σε εποχές ιδεολογικής θολούρας, η ανάγκη για την επανανοηματοδότηση του τι είναι πραγματικά προοδευτικό ή τι συντηρητικό καθίσταται εκ νέου ζωτική αν θέλουμε να βρούμε μια πυξίδα για το μέλλον.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail