Culture Geopolitics & Daily News Politics

Δημοκρατία & Μετα-νεωτερικότητα

 

Γράφει ο Ανδρέας Δαβαλάς
Δρ. Πολιτικής Κοινωνιολογίας


Είναι γεγονός ότι η σύγχρονη αστική δημοκρατία έχει εξελιχθεί από την πρώτη εκδοχή της μετά τη γαλλική επανάσταση. Ως θεσμική υποστασιοποίηση του ευρωπαϊκού διαφωτισμού, έχει προ πολλού κατακτήσει την Συνταγματοποίηση των βασικών αρχών της διάκρισης των εξουσιών, της λαϊκής κυριαρχίας, του κράτους δικαίου και της εξάλειψης των προνομίων κληρονομικώ δικαιώματι. Παράλληλα το δημοκρατικό κεκτημένο έχει εμπλουτισθεί με μια νέα γενιά ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, με διατάξεις για το σεβασμό της ισότητας των φύλων, της διαφορετικότητας, της πολιτιστικής κληρονομιάς, του περιβάλλοντος κλπ.

Ωστόσο, και με αφορμή την οικονομική κρίση, έχει αναζωπυρωθεί ο προβληματισμός για την ποιότητα της δημοκρατίας και το μέλλον της. Ολοένα και περισσότεροι διαπιστώνουν το έλλειμμα αντιπροσωπευτικότητας, ουσιαστικής νομιμοποίησης και ελάττωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Βιώνουμε δηλαδή, με άλλα λόγια, ένα δημοκρατικό παράδοξο κατά το οποίο ενώ το εργαλειακό οπλοστάσιο της δημοκρατίας έχει θωρακισθεί, η λειτουργία της σκορπά καχυποψία αν όχι απογοήτευση. Οι πυλώνες των δημοκρατικών ιδεωδών κλονίζονται όταν η δικαιοσύνη εγκλωβίζεται στο νομικισμό, η παιδεία αυτοπεριορίζεται στην κατάρτιση, και η κοινωνική πρόνοια εξαντλείται στη φιλανθρωπία. Χωρίς καμιά πρόθεση δημιουργίας εντυπώσεων, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι αν το χάσμα αυτό διευρυνθεί, η κοινωνική συνοχή δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη.

Για τον Αριστοτέλη όπου η διάκριση ιδιωτικού και δημόσιου βίου δεν ήταν τόσο αυστηρά οριοθετημένη, ο προβληματισμός ήταν σχετικά απλός: Θεωρώντας πως οι αρετές των ατόμων μπορούν να γίνουν και αρετές της κοινωνίας, δεν είχε ανάγκη να επινοήσει καμιά περισπούδαστη κοινωνική φιλοσοφία. Ο Σταγειρίτης λοιπόν είχε κατασταλάξει πως όσα πολιτεύματα αποσκοπούν στο κοινό συμφέρον είναι ορθά, ενώ όσα εξυπηρετούν αποκλειστικά το συμφέρον των αρχόντων ανήκουν στις παρεκκλίσεις των ορθών πολιτευμάτων. (Πολιτικά 1279a)

Ωστόσο η μετα-νεωτερικότητα έχει επιβάλλει ένα μεθοδολογικό σχετικισμό τόσο έντονο, που ακόμη κι αν συμφωνούσαμε στο περιεχόμενο της έννοιας του κοινού συμφέροντος, θα ήταν σχεδόν αδύνατον να συμπέσουμε στα μέσα για την εξυπηρέτησή του. Αν ρωτήσουμε για παράδειγμα τι συνιστά η πολυπόθητη οικονομική ανάπτυξη, ο οικονομολόγος θα μας απαντήσει ότι ανάπτυξη είναι η αύξηση του Α.Ε.Π και πηγάζει από τις επενδύσεις, ο εργαζόμενος ότι ανάπτυξη είναι η άνοδος του βιοτικού επιπέδου και η μείωση της ανεργίας και ο φιλόσοφος ότι είναι η αυτοπραγμάτωση των μελών της κοινωνίας. Τι λείπει από τις ανωτέρω τοποθετήσεις που δεν μας επιτρέπει να τις εφαρμόσουμε συνεκτικά και συνδυαστικά; Ότι λείπει και από τη δημοκρατία της μετανεωτερικότητας: Ένα κοινό αξιακό οπλοστάσιο που να την συγκροτεί εκ των έσω, ούτως ώστε ο κάθε πολίτης να μπορεί να ταυτιστεί μαζί της.

Με απλά λόγια δηλαδή, η δημοκρατία έχει πλατύνει σαν έννοια αλλά απώλεσε το σκληρό πυρήνα της, το δημοκρατικό ήθος. Η εν λόγω απώλεια βέβαια δεν προκλήθηκε ούτε λόγω της κρίσης, ούτε πρόκειται να επουλωθεί μετά το πέρας αυτής. Πρόκειται μάλλον για μια εξέλιξη που δρομολογήθηκε καθώς η πολιτική έχασε την πρωτοκαθεδρία από την οικονομία. Ήδη στην αγγλοσαξονική πρακτική μετά τη δεκαετία του 60 και το κίνημα της αμφισβήτησης που πρόβαλε ηχηρά η νέα γενιά, αναζητήθηκε μια εναλλακτική μορφή συγκρότησης της κοινωνικής συναίνεσης. Διαμέσου ενός βιαστικού κι ανεπεξέργαστου ορθολογισμού, ο πολίτης μετατρέπεται σταδιακά σε πελάτη. Με αυτή την έννοια, και τα κόμματα (πυλώνες της δημοκρατικής λειτουργίας) αναζητούν την προσέλκυση πελατείας κατά το rational choice theory. Δεν είναι τυχαίο που ο αγώνας για εκλογική επικράτηση στηρίζεται στην πολιτική επικοινωνία και ο ρόλος της ηγεσίας δεν υπακούει στη χαρισματική κατά Βέμπερ, αλλά στην τηλεοπτική υπεροχή. Μοιραία λοιπόν οι ιδεολογικές διαφορές αμβλύνονται και αποξενώνονται από το αξιακό τους υπόβαθρο. Πριν ακόμη την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, ποιες ήταν οι ιδεολογικές διαφορές του ρεπουμπλικανικού από το δημοκρατικό κόμμα των Η.Π.Α; Ένα παλιό ανέκδοτο τις παρομοίαζε με τη διαφορά της Coca-Cola από την Pepsi-Cola.

Η γιγάντωση όμως του ατομικισμού που επιβάλλει η καταναλωτική λογική, διαρρηγνύει τον κοινωνικό ιστό και καταλύει το αίσθημα της κοινής ιστορικής προέλευσης και προοπτικής. Αυτό δεν είναι γόνιμο έδαφος για να ανθίσουν τα δημοκρατικά ιδεώδη. Έτσι στη δημοκρατία της μετα-νεωτερικότητας οι αξίες είναι σαν τα προϊόντα, έχουν ελκυστικό περιτύλιγμα αλλά όταν συνεπάγονται μεγάλο τίμημα, ψάχνουμε για υποκατάστατα. Παράλληλα, η οικονομιστική προσέγγιση της δημοκρατίας, δεν συνιστά απλώς έναν τεχνοκρατισμό, αλλά πρωτίστως μια αλλαγή ποιότητας η οποία μετά το ψευδεπίγραφο «τέλος της ιστορίας» μετουσίωσε την παγκοσμιοποίηση από ευκαιρία σε απειλή στο συλλογικό ασυνείδητο των λαών. Ίσως έτσι φωτίζονται καλύτερα οι δυσλειτουργίες του πολιτικού συστήματος και η αύξηση της επιρροής των αντιδραστικών μορφωμάτων.

Από τις συνοπτικές αναφορές μας κατέστη σαφές ότι η μεταβίβαση της εξουσίας από την πολιτική στην οικονομία, έχει άμεσες επιπτώσεις στην δημοκρατική λειτουργία. Όμως οι ανωτέρω διαπιστώσεις δεν θα πρέπει να μας οδηγήσουν στο συμπέρασμα ότι  πρόκειται με ιστορική νομοτέλεια να υποταχθούμε σε έναν ρηχό ωφελιμισμό. Τα συσσωρευμένα αδιέξοδα και η διαχείριση της αβεβαιότητας, δεν λύνονται μακροπρόθεσμα με όρους κόστους – οφέλους. Χωρίς καμιά νοσταλγική διάθεση, θα πρέπει να αποκαταστήσουμε την σχετική αυτονομία του κράτους που θα έλεγε κι ο Πουλαντζάς, ούτως ώστε να ανακτήσουμε την θεσμική αξιοπιστία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Διαφορετικά θα συνεχίσουμε να είμαστε μάρτυρες μιας εργαλειακής δημοκρατίας που θα απαξιώνεται από την κοινωνία. Αλλά επειδή η ιστορία δεν γράφεται σε κοινωνικό κενό, πρέπει να αποτρέψουμε την ρήση του ξεχασμένου δάσκαλου Ε. Παπανούτσου: «προοδεύσαμε στην εποχή μας αλλά δεν ευτυχήσαμε».

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail