Χρήση Στρατιωτικών Δυνάμεων για τον Έλεγχο της Παράνομης Μετανάστευσης

Γράφει ο Δημήτριος Τσαϊλάς*

Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η παράνομη μετανάστευση έχει γίνει μια από τις πιο πιεστικές προκλήσεις για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής στην Ελλάδα. Ως νοτιοανατολικό εξωτερικό σύνορο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), η Ελλάδα αντιμετωπίζει σημαντικές ροές παράτυπων μεταναστών και αιτούντων άσυλο. Ενώ τα χερσαία σύνορα του Έβρου με την Τουρκία και τα νησιά του Αιγαίου παραμένουν βασικά σημεία διέλευσης, τα τελευταία χρόνια οι οδοί παράτυπης μετανάστευσης έχουν επεκταθεί, με αυξανόμενο αριθμό σκαφών που αναχωρούν από τη Λιβύη και τη Βόρεια Αφρική και επιχειρούν να φτάσουν στην Κρήτη και σε άλλα μέρη της νότιας Ελλάδας.

Παρά τα διάφορα μέτρα της ΕΕ και τα εθνικά μέτρα, συμπεριλαμβανομένης της παρουσίας της Frontex, των διμερών συμφωνιών επανεισδοχής και των περιφερειακών θαλάσσιων περιπολιών, μεγάλος αριθμός μεταναστών συνεχίζει να διατρέχει τον κίνδυνο αυτών των επικίνδυνων διελεύσεων. Αυτή η πραγματικότητα έχει πυροδοτήσει τη συζήτηση σχετικά με το εάν η Ελλάδα θα πρέπει να επιδείξει δυναμική δράση και επίκληση της νόμιμης άμυνας για την παράτυπη μετανάστευση χρησιμοποιώντας τις Ένοπλες Δυνάμεις της πιο άμεσα.

Χρήση στρατιωτικών δυνάμεων, συμπεριλαμβανομένων των φρεγατών, για τον έλεγχο της παράτυπης μετανάστευσης

Τελευταία έγινε ανάπτυξη ελληνικών φρεγατών του ναυτικού και άλλων στρατιωτικών σκαφών για την περιπολία των νότιων θαλάσσιων προσεγγίσεων προς την Ελλάδα, ιδιαίτερα μεταξύ Λιβύης και Κρήτης, με στόχο την αναχαίτιση σκαφών με μετανάστες πριν φτάσουν στην ελληνική επικράτεια.

Σύμφωνα με αυτό το σενάριο, το Πολεμικό Ναυτικό διαδραματίζει πιο ενεργό επιχειρησιακό ρόλο στην αναχαίτιση παράτυπων μεταναστών στη θάλασσα, συμπληρώνοντας τις επιχειρήσεις του Λιμενικού Σώματος και της Frontex.

1. Νομικές επιπτώσεις

Σύμφωνα με την ελληνική και την ενωσιακή νομοθεσία, η κύρια ευθύνη για τον έλεγχο των συνόρων στη θάλασσα βαρύνει το Λιμενικό Σώμα-Ελληνική Ακτοφυλακή, το οποίο λειτουργεί υπό πολιτική διοίκηση και είναι εκπαιδευμένο για έρευνα και διάσωση (SAR), καθώς και για την επιβολή του νόμου. Η χρήση πολεμικών πλοίων του ναυτικού για συνήθεις αποστολές ελέγχου της μετανάστευσης εγείρει σύνθετα νομικά και επιχειρησιακά ερωτήματα:

• Υποχρεώσεις Έρευνας και Διάσωσης (SAR): Σύμφωνα με το διεθνές ναυτικό δίκαιο, η Ελλάδα οφείλει να διασώζει πλοία που βρίσκονται σε κίνδυνο, ανεξάρτητα από το καθεστώς του μετανάστη και να διασφαλίζει την ασφαλή αποβίβαση σύμφωνα με τους κανόνες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
• Χρήση βίας: Οι φρεγάτες δεν έχουν σχεδιαστεί για την επιβολή του νόμου από τους πολίτες και αντιμετωπίζουν περιορισμούς βάσει του ενωσιακού και του διεθνούς δικαίου περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατά την αναχαίτιση ή την επιστροφή αιτούντων άσυλο στη θάλασσα.
• Επαναπροωθήσεις: Η αναχαίτιση και η αναγκαστική επιστροφή σκαφών στη Λιβύη ενδέχεται να παραβιάζει τις υποχρεώσεις μη επαναπροώθησης που απορρέουν από τη Σύμβαση για τους Πρόσφυγες και την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.

2. Καταλληλόλητα της Αποστολής

Οι φρεγάτες του Πολεμικού Ναυτικού και άλλα στρατιωτικά πλοία έχουν σχεδιαστεί για αμυντικές αποστολές (π.χ. αποτροπή, περιπολίες για εθνική ασφάλεια, επιχειρήσεις του ΝΑΤΟ και της ΕΕ) — όχι για την αναχαίτιση μεταναστών. Η χρήση βαριά οπλισμένων πολεμικών πλοίων για τον έλεγχο της μετανάστευσης δημιουργεί κινδύνους:

• Κλιμάκωση: Οι συναντήσεις με απελπισμένα μεταναστευτικά σκάφη μπορούν να αποβούν τραγικές εάν αντιμετωπιστούν με βία.
• Εκτροπή πόρων: Η ανάπτυξη φρεγατών για την αστυνόμευση της μετανάστευσης ενδέχεται να περιορίσει την ετοιμότητα για άλλες κρίσιμες αμυντικές αποστολές στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
• Επιχειρησιακή αναντιστοιχία: Τα μεγάλα πολεμικά σκάφη δεν είναι κατάλληλα για ευαίσθητες επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης ή για επιβίβαση σε μικρές, υπερπλήρεις λαστιχένιες βάρκες.

Πολλοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι είναι πιο αποτελεσματικό να επεκταθεί η ικανότητα της Ακτοφυλακής, προσθέτοντας σύγχρονα περιπολικά σκάφη, drones και συστήματα επιτήρησης, παρά να αναπτυχθούν ναυτικά μέσα υψηλής αξίας σχεδιασμένα για μάχη.

3. Επιπτώσεις στις Διμερείς και Περιφερειακές Σχέσεις

Η ανάπτυξη φρεγατών για περιπολίες κοντά στη θαλάσσια ζώνη της Λιβύης θα μπορούσε να περιπλέξει τις σχέσεις με τις ασταθείς αρχές της Λιβύης, άλλες χώρες της Βόρειας Αφρικής και την ΕΕ. Υπάρχει κίνδυνος επικάλυψης με επιχειρήσεις της ΕΕ και του ΝΑΤΟ (όπως η Επιχείρηση IRINI, η οποία επιβάλλει το εμπάργκο όπλων του ΟΗΕ στη Λιβύη) και θα μπορούσε να δημιουργήσει διπλωματικά επεισόδια.

Οι βαριές θαλάσσιες επιχειρήσεις κινδυνεύουν επίσης να υπονομεύσουν τη φήμη της Ελλάδας ως υπερασπιστή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ως συνεργάσιμου κράτους μέλους της ΕΕ. Οι αναγκαστικές επιστροφές στη Λιβύη έχουν επικριθεί έντονα από διεθνή δικαστήρια και φορείς ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δεδομένων των καλά τεκμηριωμένων κακοποιήσεων που αντιμετωπίζουν οι μετανάστες στα κέντρα κράτησης της Λιβύης.

Διαδρομή Λιβύης-Κρήτης: Ένας πραγματικός αλλά περιορισμένος παράγοντας

Ενώ η διαδρομή από τη Λιβύη στην Κρήτη είναι πραγματική και χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο από τους λαθρέμπορους, παραμένει μόνο ένα μέρος μιας σύνθετης, μεταβαλλόμενης μεταναστευτικής εικόνας. Όπως και με τα σύνορα του Έβρου, η παράτυπη μετανάστευση δεν είναι αποκλειστικά ένα θαλάσσιο πρόβλημα, πολλοί άνθρωποι εισέρχονται νόμιμα και παραμένουν πέραν του ορίου, ή μετακινούνται σε άλλες διαδρομές όταν μία είναι αποκλεισμένη. Το κλείσιμο ενός θαλάσσιου διαδρόμου απλώς ωθεί τις ροές σε άλλες, συχνά με πιο θανατηφόρες συνέπειες.

Συμπεράσματα

Το ζήτημα της παράτυπης μετανάστευσης και το εύρος των πολιτικών δράσεων που μπορεί να εφαρμόσει η Ελλάδα αποτελούν μια σύνθετη και ευαίσθητη πρόκληση. Όπως έδειξε η παρούσα ανάλυση, οι παράτυπες μεταναστευτικές οδοί προς την Ελλάδα είναι πολύπλευρες — περιλαμβάνουν χερσαίες διελεύσεις στον Έβρο, θαλάσσιες διελεύσεις στο Αιγαίο και ολοένα και πιο άμεσες θαλάσσιες διαδρομές από τη Λιβύη και τη Βόρεια Αφρική προς την Κρήτη. Αυτές οι ροές επιμένουν παρά την ισχυρή συνεργασία της ΕΕ, τα εθνικά μέτρα επιβολής του νόμου και την υποστήριξη από τις θαλάσσιες επιχειρήσεις του Frontex και του ΝΑΤΟ.

Ωστόσο απαιτούνται άμεσα αυστηρότερα μέτρα, συμπεριλαμβανομένου του δραματικού βήματος της χρήσης του Πολεμικού Ναυτικού για την επιβολή ναυτικού αποκλεισμού των βασικών λιμανιών της Λιβύης που πιστεύεται ότι αποτελούν σημαντικά σημεία αναχώρησης για σκάφη μεταναστών. Ενώ μια τέτοια επιλογή μπορεί να προσελκύσει εκκλήσεις για αποφασιστική δράση, ενέχει σοβαρούς νομικούς, επιχειρησιακούς και διπλωματικούς κινδύνους .

Νομικά, ένας ναυτικός αποκλεισμός είναι μια πράξη που διέπεται από τους νόμους των ένοπλων συγκρούσεων. Ως εκ τούτου η επιβολή αποκλεισμού σε ένα ξένο λιμάνι για να μη συνιστά πράξη πολέμου βάσει του διεθνούς δικαίου, απαιτείται να εγκριθεί από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ ώστε να διεξαχθεί εντός σαφούς νομικού πλαισίου.

Από επιχειρησιακής άποψης, η επιβολή αποκλεισμού θα απαιτούσε διαρκή ναυτική παρουσία, σημαντικούς πόρους και σαφείς κανόνες εμπλοκής, ευθυγραμμισμένους με την κύρια αμυντική αποστολή του Πολεμικού Ναυτικού. Η χρήση φρεγατών για την αναχαίτιση άοπλων μεταναστευτικών σκαφών θα μπορούσε να κλιμακώσει τις εντάσεις, να θέσει σε κίνδυνο ζωές και να σύρει τις Ένοπλες Δυνάμεις σε ανθρωπιστικές και νομικές αντιπαραθέσεις για τις οποίες δεν είναι εξοπλισμένες. Γι’ αυτό απαιτείται και η συνδρομή ναυτικών δυνάμεων των εταίρων της ΕΕ, όπως η Ιταλία που αντιμετωπίζει παρόμοια προβλήματα.

Από διπλωματικής άποψης, ο ναυτικός αποκλεισμός της Ευρωπαϊκής δυνάμεως  στα ανοικτά των ακτών της Λιβύης για να μην βλάψει τις σχέσεις με την εύθραυστη κυβέρνηση της Λιβύης, χρειάζεται η συναίνεση του ΝΑΤΟ. Εκτιμάται για οικονομία πόρων  θα μπορούσε να ήταν μια επέκταση με τα υπάρχοντα πλαίσια συνεργασίας, στην Επιχείρηση IRINI, με διευρυμένη αποστολή της ΕΕ που επιβάλλει το εμπάργκο όπλων του ΟΗΕ και την αντιμετώπιση των μεταναστευτικών ροών στη Λιβύη. Σε μια εποχή που η Ελλάδα επιδιώκει να επιδείξει ηγετική θέση στην Ανατολική Μεσόγειο, ο συμμαχικός ναυτικός αποκλεισμός θα μπορούσε να αναδείξει την Ελλάδα και να ενισχύσει τις αντιλήψεις για την ευρωπαϊκή συνεργασία.

*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), και του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).