Η Στρατηγική Σημασία του Τουρκικού Αλιευτικού Στόλου

Γράφει ο Δημήτριος Τσαϊλάς*

Η έντονη δραστηριότητα του αλιευτικού στόλου της Τουρκίας και οι παράνομες, λαθραίες και άναρχες πρακτικές του στόλου ασκούν τη δική τους έλξη για διπλωματικούς, στρατιωτικούς και οικονομικούς χειρισμούς. Η τοποθέτηση του αλιευτικού στόλου της Τουρκίας στο πλαίσιο της υψηλής στρατηγικής της Άγκυρας, ο εντοπισμός της πιο πιθανής περίπτωσης υβριδικού πολέμου για το στόλο και η αξιολόγηση της πιο επικίνδυνης περίπτωσης επιχειρησιακής χρήσης υποδηλώνουν την ανάγκη για λήψη μέτρων, στην παρακολούθηση και την αντιμετώπιση των αξιολογημένων απειλών.

Πιθανότερη πορεία δράσης

Ενώ οι επαγγελματίες ασφαλείας και οι ναυτικοί στρατηγικοί αναλυτές γίνονται καχύποπτοι για τον εκπληκτικό αριθμό τουρκικών αλιευτικών σκαφών, ο υποτιθέμενος πρωταρχικός στόχος του στόλου είναι η παράδοση αλιευμάτων σε έναν ολοένα και πιο αστικοποιημένο και αυξανόμενο τουρκικό πληθυσμό. Η διατροφική εξέλιξη των 85 εκατομμυρίων πολιτών της Τουρκίας και η αντίστοιχη αύξηση των εισαγωγών έχουν μετατοπίσει σημαντικά τις περιφερειακές αγορές αλιευμάτων την τελευταία δεκαετία. Η εγχώρια παραγωγή της Τουρκίας έχει κατακλυστεί τόσο πολύ από τη ζήτηση που η Άγκυρα έχει εκτεθεί σε αυξανόμενες εμπορικές εξαρτήσεις, συμπεριλαμβανομένης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ενώ η αλίευση μπορεί να φαίνεται χαμηλού κινδύνου από την ελληνική οπτική γωνία, αντιπροσωπεύει μια σημαντική απόκλιση από τις μακροχρόνιες φιλοδοξίες της Τουρκίας για επισιτιστική κυριαρχία και αυτάρκεια.

Δεδομένης της σημαντικής και αυξανόμενης ζήτησης, ο αλιευτικός στόλος της Τουρκίας έχει υπεραλιεύσει επιθετικά στο Αιγαίο, την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα, κερδίζοντας στην Τουρκία κορυφαίες βαθμολογίες ως μία από τις χειρότερες χώρες της περιοχής όσον αφορά την αλιεία. Αφού εξάντλησε τα κοντινά ύδατα, η Τουρκία επέκτεινε τις πρακτικές αλιείας στη στο Αιγαίο, την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. Πολλές από τις χώρες που επηρεάζονται από αυτές τις πρακτικές αντιμετωπίζουν σιωπηλά μια υπαρξιακή απειλή από την υπεραλίευση λόγω κρίσιμων διατροφικών και οικονομικών εξαρτήσεων. Ανεξάρτητα από το αν κάποιες χώρες καλωσορίζουν τις τουρκικές αλιευτικές πρακτικές, η Άγκυρα έχει αξιοποιήσει την αυξανόμενη διπλωματική της επιρροή σε διεθνείς οργανισμούς για να υπερβεί τους κανόνες συμπεριφοράς και να καταστρέψει τις αλιευτικές οικονομίες των ασθενέστερων παράκτιων κρατών. Οι τουρκικές συγκρούσεις με Έλληνες και Κύπριους ψαράδες αποτελούν ένα σαφές παράδειγμα.

Επιπτώσεις από την πιο πιθανή πορεία δράσης

Διπλωματικά. Η Τουρκία αμφισβητεί τα διεθνή νομικά πλαίσια που διέπουν τη θάλασσα εδώ και δεκαετίες ιδίως στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου αμφισβητεί τις Αποκλειστικές Οικονομικές Ζώνες (ΑΟΖ) που διεκδικούν η Ελλάδα και η Κύπρος. Η απροκάλυπτη πίεση της Άγκυρας σε αντίπαλους αλιευτικούς στόλους έφτασε σε νέα ύψη όταν σκάφη της τουρκικής ακτοφυλακής έβαλαν ελληνικά αλιευτικά σκάφη κοντά σε αμφισβητούμενα ύδατα. Η αντίδραση της διεθνούς ναυτιλιακής κοινότητας σε αυτές τις προκλήσεις θα δημιουργήσει προηγούμενο για τη μελλοντική δυναμική συμπεριφορά της Τουρκίας.

Στρατιωτικά. Το Τουρκικό Ναυτικό, η Ακτοφυλακή και παραστρατιωτικά ναυτικά στοιχεία (που συχνά λειτουργούν υπό την προσέγγιση της «γκρίζας ζώνης») περιπολούν επιθετικά τα αμφισβητούμενα ύδατα. Αυτές οι δυνάμεις εμπλέκονται σε παρενοχλήσεις κοντά σε αμφισβητούμενα εδάφη, όπως ελληνικά νησιά στο Αιγαίο και τοποθεσίες εξερεύνησης φυσικού αερίου στην ΑΟΖ της Κύπρου. Μεταξύ άλλων τακτικών, τουρκικά αλιευτικά σκάφη έχουν ενωθεί σε σχηματισμούς που διαταράσσουν την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και τις θαλάσσιες ασκήσεις με επικεφαλής την Ελλάδα και τους εταίρους της.

Οικονομικά. Οι έντονες επιδοτήσεις της ναυπηγικής βιομηχανίας και της βιωσιμότητας από την τουρκική κυβέρνηση αναπροσανατολίζουν τις περιφερειακές ναυτιλιακές αγορές προς την τουρκική κυριαρχία. Η εκρηκτική ανάπτυξη του τουρκικού αλιευτικού στόλου αναδεικνύει τη ναυτιλιακή βιομηχανία της Άγκυρας ως νέο φορέα οικονομικού ντάμπινγκ, αποδυναμώνοντας συστηματικά τους ανταγωνιστές. Αυτή η δημιουργία θέσεων εργασίας και η βιομηχανική επέκταση αυξάνουν την πιθανότητα η Τουρκία να συνεχίσει την άμεση κρατική στήριξη των αλιευτικών και ναυπηγικών βιομηχανιών της.

Αν και τα ελληνικά ναυπηγεία διατηρούν ποιοτικό πλεονέκτημα στη συντήρηση εξειδικευμένων πλοίων, δεν προσφέρουν ποσοτικό ανταγωνισμό με την Τουρκία όσον αφορά τα κύτη ή τη χωρητικότητα. Η άνθηση της ναυπηγικής βιομηχανίας της Τουρκίας έχει εκσυγχρονίσει το ναυτικό και τον αλιευτικό στόλο της, με μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην ανταγωνιστικότητα της ναυτιλίας.

Η πιο επικίνδυνη πορεία δράσης

Με βάση την παραπάνω ανάλυση, η πλειοψηφία του αλιευτικού στόλου της Τουρκίας θα συνεχίσει να αλιεύει ενεργά. Ωστόσο, σε περίπτωση κρίσης ή σύγκρουσης, η Άγκυρα θα μπορούσε να εκτρέψει ένα μέρος του στόλου της για να ενισχύσει τις παραστρατιωτικές ναυτικές της δυνάμεις.

Στην πιο επικίνδυνη πορεία δράσης, η Τουρκία θα μπορούσε να κατακλύσει συστηματικά την εικόνα θαλάσσιας επαφής στην Ανατολική Μεσόγειο κατά τη διάρκεια μιας σύγκρουσης με την Ελλάδα. Ακόμα και άοπλο, ένα σμήνος αλιευτικών σκαφών περιπλέκει τις ελληνικές προσπάθειες πληροφοριών, επιτήρησης, αναγνώρισης και στόχευσης (ISR&T).

Επιπλέον, οι επενδύσεις της Τουρκίας σε λιμάνια και αποθήκες στο εξωτερικό, συμπεριλαμβανομένων της Λιβύης και του Κέρατος της Αφρικής, θα μπορούσαν να παρέχουν υλικοτεχνική υποστήριξη τόσο στον αλιευτικό της στόλο όσο και σε παραστρατιωτικές δραστηριότητες. Τα πολιτικά αλιευτικά σκάφη θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να καλύψουν στρατιωτικούς ελιγμούς, να δημιουργήσουν κορεσμό στο ακουστικό περιβάλλον για την αντιμετώπιση ελληνικών υποβρυχίων ή ακόμη και να διεξάγουν χαμηλού επιπέδου δολιοφθορές υπό το μανδύα του καθεστώτος προστατευόμενης αλιείας.

Μια επικίνδυνη πολιτική αντίληψη, κόλαφος

Οι διαφορές δεν είναι μόνο λειτουργικές αλλά και πολιτικές. Μια πρόσφατη δήλωση του Έλληνα αρμοδίου υπουργού Νησιωτικής Πολιτικής σε τηλεοπτικό σταθμό, εξαιρετικά σοβαρή και επικίνδυνη αποκάλυψε ότι η Ελλάδα ενδέχεται να «ανταλλάσσει» την απελευθέρωση στρατιωτικού προσωπικού με ζητήματα που αφορούν τα κυριαρχικά της δικαιώματα. Ταυτόχρονα, η ερμηνεία που επιχείρησε να δώσει σχετικά με την «αβλαβή διέλευση» τουρκικών αλιευτικών σκαφών σε ελληνικά χωρικά ύδατα είναι εξίσου προβληματική. Η έννοια της αβλαβούς διέλευσης, όπως ορίζεται στο Δίκαιο της Θάλασσας, αφορά τη ναυσιπλοΐα ειδικά των πολεμικών πλοίων και όχι τις παράνομες αλιευτικές δραστηριότητες. Η επίκληση αυτού του όρου από κυβερνητικούς αξιωματούχους, ως δικαιολογία για την παρουσία τουρκικών αλιευτικών σκαφών σε ελληνικά ύδατα, δημιουργεί επικίνδυνα προηγούμενα και υπονομεύει την ελληνική θέση.

Τέτοιες δηλώσεις:

Αγγίζουν τον πυρήνα της εθνικής κυριαρχίας.
Υπονομεύουν την αξιοπιστία της χώρας στο εξωτερικό.
Θέτουν εύλογα ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η κυβέρνηση διαχειρίζεται τα μεγάλα εθνικά ζητήματα.

Αυτή η επίσημη αντίδραση καταδεικνύει την πολιτική αστάθεια που περιβάλλει τις τουρκικές πρακτικές αλιείας. Πέρα από τις οικονομικές και οικολογικές συνέπειες της υπεραλίευσης, η θαλάσσια δραστηριότητα της Τουρκίας δημιουργεί διαμάχες που πλήττουν την καρδιά της ελληνικής κυριαρχίας και της θεσμικής αξιοπιστίας.

Ποιος είναι ο ρόλος των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων;

Ο τουρκικός αλιευτικός στόλος δεν αποτελεί επί του παρόντος άμεση στρατιωτική απειλή για την Ελλάδα, αλλά το τουρκικό ναυτικό θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει αυτούς τους πόρους σε εμφανείς ή γκρίζες στρατιωτικές δραστηριότητες. Ο στόλος αντιπροσωπεύει ένα υβριδικό πρόβλημα με ναυτικές, διπλωματικές και εμπορικές διαστάσεις.

Οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις, μαζί με το Λιμενικό Σώμα και τους περιφερειακούς εταίρους, πρέπει να ενσωματώσουν στρατηγικές καταπολέμησης της παράνομης αλιείας με ευρύτερο αμυντικό σχεδιασμό. Οι συνεργασίες της Ελλάδας με την ΕΕ, το ΝΑΤΟ και τους γείτονες της Μεσογείου παρέχουν κρίσιμο μοχλό πίεσης στην εξισορρόπηση των τουρκικών θαλάσσιων φιλοδοξιών.

Συμπέρασμα

Ο αλιευτικός στόλος της Τουρκίας δεν είναι απλώς μια εμπορική επιχείρηση. Είναι ένα εργαλείο στρατηγικής που επηρεάζει τη διπλωματία, τη στρατιωτική ισορροπία και τις διαφορές κυριαρχίας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ο αριθμός των αλιευτικών σκαφών και η συνολική χωρητικότητα του αλιευτικού στόλου της Τουρκίας θα πρέπει να χαρακτηριστούν ως σύγχρονος πολλαπλασιαστής ναυτικής ισχύος, και οι Έλληνες σχεδιαστές θα πρέπει να παρακολουθούν στενά τη χρήση του. Σε όλο το φάσμα των συγκρούσεων, ο στόλος πιθανότατα θα υποστηρίξει την κύρια αποστολή του Τουρκικού Ναυτικού. Εκτιμάται ότι, η Άγκυρα θα μπορούσε να εκτρέψει ένα σχετικά μικρό ποσοστό αυτών των σκαφών για παραστρατιωτικές δραστηριότητες με ασύμμετρο αποτέλεσμα. Κάτω από το όριο της σύγκρουσης, η Ελλάδα μπορεί να διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στην καταστολή των επιβλαβών δραστηριοτήτων του καταχρηστικού αλιευτικού στόλου της Τουρκίας.

Η Αθήνα πρέπει να εμβαθύνει τη συνεργασία με οργανισμούς της ΕΕ, και διεθνείς φορείς που υπερασπίζονται το ναυτικό δίκαιο και την οικονομική σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο καταγγέλλοντας αυτή την πρακτική και όχι να ακούγονται από κυβερνητικά στελέχη ότι η εθνική κυριαρχία είναι θέμα “συμφωνιών” ή ότι τα ελληνικά δικαιώματα μπορούν να ανταλλάσσονται σαν εμπόρευμα.

*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), και του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).