Παραβιάσεις στην Ελλάδα και στην Πολωνία, δύο μέτρα και σταθμά από το ΝΑΤΟ
Γράφει ο Δημήτριος Τσαϊλάς*
Τα δύο μέτρα και σταθμά του ΝΑΤΟ στις παραβιάσεις του εναέριου χώρου
Στις 9 Σεπτεμβρίου, αναφέρθηκε ότι ρωσικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη (drones) εισέβαλαν στον πολωνικό εναέριο χώρο κατά τη διάρκεια μιας ευρύτερης επίθεσης στην Ουκρανία. Η Βαρσοβία έκλεισε αεροδρόμια, ενεργοποίησε σχέδια αναχαίτησης, κατέρριψε κάποια από αυτά και επικαλέστηκε το Άρθρο 4 της συνθήκης του ΝΑΤΟ. Αεροσκάφη του ΝΑΤΟ συμμετείχαν στην μάχη, ενώ συντρίμμια έπεσαν σε πολωνικό έδαφος. Για πρώτη φορά σε αυτόν τον πόλεμο, οι δυνάμεις του ΝΑΤΟ αναχαίτισαν άμεσα ρωσικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη εντός των συνόρων ενός συμμαχικού μέλους.
Το περιστατικό δεν ήταν καταστροφικό, δεν χάθηκαν ζωές, αλλά ήταν μια στιγμή επιχειρησιακής διευκρίνισης. Σε διάφορες αναφορές η Μόσχα επιμένει ότι η Πολωνία δεν έγινε σκόπιμα στόχος, ενώ υπάρχουν και αναφορές για προβοκάτσια Ουκρανική. Ωστόσο, εντοπίστηκαν σχεδόν είκοσι μη επανδρωμένα αεροσκάφη, μερικά από τα οποία εκτιμάται ότι ήταν δολώματα για παραπλάνηση, και τα συντρίμμια ήταν διάσπαρτα σε διαφορετικές τοποθεσίες. Ατυχήματα μπορούν να συμβούν, αλλά αυτό έμοιαζε με έρευνα. Η ταχεία, συλλογική αντίδραση του ΝΑΤΟ υπέδειξε ότι οποιαδήποτε παραβίαση των συμμαχικών ουρανών είναι απαράδεκτη.
Αλλά αν αυτό είναι αλήθεια, γιατί το ΝΑΤΟ έχει ανεχθεί για χρόνια τουρκικά αεροσκάφη και drones να παραβιάζουν επανειλημμένα τον ελληνικό εναέριο χώρο πάνω από το Αιγαίο;
Η Εξαίρεση του Αιγαίου
Επί δεκαετίες, η Άγκυρα χρησιμοποιεί τις παραβιάσεις του εναέριου χώρου ως μοχλό πίεσης στις διαμάχες της με την Αθήνα για τα θαλάσσια σύνορα και τα νησιά. Τουρκικά αεροσκάφη εισέρχονται συστηματικά στον ελληνικό ουρανό, άλλοτε σε σχηματισμό, άλλοτε ακολουθώντας εμπορικές πτήσεις. Δεν πρόκειται για ατυχήματα. Είναι σκόπιμες έρευνες, σχεδιασμένες να επιβεβαιώσουν τους ισχυρισμούς της Άγκυρας και να ομαλοποιήσουν την ιδέα ότι η ελληνική κυριαρχία είναι διαπραγματεύσιμη.
Η Αθήνα διαμαρτύρεται, απογειώνει τα αεροσκάφη της και καταγράφει τις παραβιάσεις. Το ΝΑΤΟ, ωστόσο, κάνει τα στραβά μάτια. Η συμμαχία αντιμετωπίζει το Αιγαίο ως «εσωτερική διαμάχη» και διαμερίζει το πρόβλημα για να αποφύγει την τοποθέτηση της μεταξύ των μελών, κρατώντας ίσες αποστάσεις. Αυτή η στάση έχει γίνει συνήθεια: οι τουρκικές παραβιάσεις είναι θόρυβος στο παρασκήνιο, όχι μια συλλογική κρίση.
Συγκρίνετε αυτό με την Πολωνία. Μέσα σε λίγες ώρες από το περιστατικό με το drone του Σεπτεμβρίου, η Βαρσοβία συγκάλεσε διαβουλεύσεις βάσει του Άρθρου 4, το ΝΑΤΟ συγκέντρωσε πόρους από πολλές χώρες και οι συμμαχικές πρωτεύουσες καταδίκασαν ομόφωνα τη Μόσχα. Αυτό που αντιμετωπίζει η Ελλάδα εδώ και χρόνια στο Αιγαίο, το βίωσε η Πολωνία μία φορά – και η συμμαχία ανέλαβε δράση.
Μικτά μηνύματα προς τη Μόσχα
Αυτό που λέγεται δύο μέτρα και σταθμά δεν είναι απλώς θέμα δικαιοσύνης εντός της συμμαχίας. Συνεπάγεται άμεσο στρατηγικό κόστος. Αγνοώντας τις παραβιάσεις της Τουρκίας, το ΝΑΤΟ έχει διδάξει στους αντιπάλους ότι ο εναέριος χώρος είναι μια διαπραγματεύσιμη κατηγορία, ότι η κυριαρχία μπορεί να διερευνηθεί χωρίς να προκληθούν σοβαρές συνέπειες για τη συμμαχία.
Η Μόσχα πιθανότατα το έχει λάβει υπόψη. Εάν το ΝΑΤΟ ανέχεται χιλιάδες τουρκικές εισβολές, γιατί να πιστεύει η Ρωσία ότι μερικά drones που πετούν πάνω από την Πολωνία σηματοδοτούν μια κόκκινη γραμμή; Ο κίνδυνος δεν είναι ότι το ΝΑΤΟ θα εγκαταλείψει ξαφνικά την Πολωνία, αλλά ότι η Ρωσία αντιλαμβάνεται την ασάφεια και αποφασίζει να προχωρήσει περαιτέρω. Η αποτροπή δεν αποτυγχάνει μονομιάς. Διαβρώνεται μέσω ανεκτών εξαιρέσεων.
Εναέριος χώρος ως στρατηγική
Οι παραβιάσεις του εναέριου χώρου δεν είναι απλώς ενοχλητικά συμβάντα. Είναι εργαλεία στρατηγικής. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, σοβιετικά και δυτικά αεροσκάφη παρακολουθούσαν το ένα το άλλο στις παρυφές των εθνικών ουρανών, εξετάζοντας τις άμυνες και στέλνοντας μηνύματα. Και οι δύο πλευρές έμαθαν να βαθμονομούν χωρίς να σκοντάφτουν σε πόλεμο.
Η Τουρκία και η Ρωσία χρησιμοποιούν τώρα τον εναέριο χώρο με παρόμοιους τρόπους: ως μια τακτική χαμηλού κόστους και υψηλής ασάφειας. Για την Άγκυρα, οι υπερπτήσεις έχουν να κάνουν με την άσκηση πίεσης στο Αιγαίο. Για τη Μόσχα, τα drones πάνω από την Πολωνία έχουν να κάνουν με τη δοκιμή της βούλησης του ΝΑΤΟ. Και οι δύο βασίζονται στην απροθυμία της συμμαχίας να κλιμακώσει την κατάσταση.
Ωστόσο, ο ασυνεπής χειρισμός των δύο υποθέσεων από το ΝΑΤΟ υπονομεύει την αξιοπιστία του. Η συμμαχία δεν μπορεί να ισχυριστεί με βεβαιότητα ότι «ο συμμαχικός εναέριος χώρος είναι ιερός», ενώ παράλληλα αντιμετωπίζει τον ελληνικό ουρανό ως γκρίζα ζώνη. Οι αντίπαλοι που ερευνούν το ΝΑΤΟ δεν ενδιαφέρονται αν ο παραβάτης βρίσκεται εντός ή εκτός της συμμαχίας. Τους ενδιαφέρει αν η παραβίαση γίνεται ανεκτή.
Το κόστος του να κοιτάς αλλού
Η συμμαχία αντιμετωπίζει μια επιλογή. Μπορεί να συνεχίσει να διαμερίζει το Αιγαίο, ελπίζοντας ότι οι εσωτερικές διαμάχες δεν θα μετατραπούν σε αποτροπή εξωτερικών απειλών. Ή μπορεί να αναγνωρίσει ότι κάθε ανεκτή παραβίαση, είτε από κράτος μέλος είτε από αντίπαλο, αποδυναμώνει την αρχή ότι η συμμαχική κυριαρχία είναι αδιαπραγμάτευτη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το ΝΑΤΟ πρέπει να επιλύσει πλήρως την ελληνοτουρκική διαμάχη. Σημαίνει όμως ότι η συμμαχία θα πρέπει να σταματήσει να προσποιείται ότι οι παραβιάσεις του συμμαχικού εναέριου χώρου είναι άσχετες. Τουλάχιστον, το ΝΑΤΟ θα πρέπει να τις αντιμετωπίζει ως ανησυχίες για τη συλλογική ασφάλεια και όχι ως διμερείς ενοχλητικές καταστάσεις. Κάτι τέτοιο θα έστελνε ένα μήνυμα όχι μόνο στην Άγκυρα αλλά και στη Μόσχα: ότι οι ουρανοί κανενός συμμάχου δεν είναι αναλώσιμοι.
Συστάσεις για το ΝΑΤΟ
Για να αποκαταστήσει την αξιοπιστία και τη συνέπεια, το ΝΑΤΟ θα πρέπει να κάνει τρία βήματα:
- Δημιουργία ενός επίσημου μηχανισμό για την καταγραφή, διερεύνηση και αναφορά όλων των παραβιάσεων του εναέριου χώρου των συμμαχικών χωρών, είτε από αντιπάλους είτε από μέλη, ώστε να μην μπορούν να αγνοηθούν ή να ελαχιστοποιηθούν.
- Θεσμοθέτηση των διαβουλεύσεων του Άρθρου 4 για επαναλαμβανόμενες παραβιάσεις, όχι μόνο για επεισόδια υψηλού προφίλ, καθιστώντας σαφές ότι η κυριαρχία είναι αδιαίρετη.
- Επέκταση της συλλογικής εναέριας αστυνόμευσης πέρα από τις χώρες της Βαλτικής για να καλύψει αμφισβητούμενες ζώνες όπως το Αιγαίο, σηματοδοτώντας ότι οι ουρανοί της συμμαχίας δεν είναι ένα συνονθύλευμα προτεραιοτήτων, αλλά ένας ενιαίος χώρος ασφαλείας.
Η Πραγματική Δοκιμασία
Το περιστατικό με τα drone στην Πολωνία έδειξε το ΝΑΤΟ να βρίσκεται στην καλύτερη του μορφή: γρήγορο, ενωμένο και αποφασιστικό. Στο Αιγαίο το δείχνει στην πιο αδύναμη του μορφή: διχασμένο, εφησυχασμένο και ασυνεπές. Εκτός αν η συμμαχία γεφυρώσει αυτό το χάσμα, η Ρωσία θα συνεχίσει να βλέπει ευκαιρίες στις όχθες του ΝΑΤΟ.
Η αποτροπή βασίζεται στη σαφήνεια. Αυτή τη στιγμή, το μήνυμα του ΝΑΤΟ είναι συγκεχυμένο: οι παραβιάσεις του εναέριου χώρου είναι απαράδεκτες όταν τις διαπράττει η Ρωσία, αλλά ανεκτές όταν τις διαπράττει η Τουρκία. Αυτό δεν είναι απλώς δύο μέτρα και σταθμά, είναι μια πρόσκληση για κλιμάκωση.
Αν το ΝΑΤΟ θέλει να αποτρέψει την επόμενη ρωσική έρευνα από το να ξεπεράσει ένα επικίνδυνο όριο, πρέπει να ξεκινήσει εφαρμόζοντας τα ίδια πρότυπα στα οποία βασίζεται και στους αντιπάλους του στα μέλη του. Διαφορετικά, η αξιοπιστία στην οποία βασίζεται η Πολωνία σήμερα μπορεί να χαθεί αύριο.
*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), και του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).
