Το σταυροδρόμι της Μεσογείου: Ασφάλεια, Διπλωματία και το Μέλλον μιας συμμαχικής ναυτικής δύναμης

Γράφει ο Δημήτριος Τσαϊλάς*

Η Μεσόγειος δεν υπήρξε ποτέ, εννοιολογικά ή πολιτικά, μια ομοιογενής ή γαλήνια θάλασσα. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, ήταν λιγότερο μια περιοχή ειρήνης και περισσότερο ένας καθρέφτης της παγκόσμιας αναταραχής. Κάποτε, τα παράκτια έθνη που την περιβάλλουν οραματίζονταν μια συνεργατική ευρωμεσογειακή περιοχή, μια γέφυρα εμπορίου, διαλόγου και πολιτισμού. Σήμερα, αντίθετα, η Μεσόγειος έχει γίνει ένα πεδίο ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων, μοιρασμένη ανάμεσα σε μια ανήσυχη Βόρεια Αφρική και μια ασταθή Μέση Ανατολή, με την Ανατολική Μεσόγειο ως τον πιο εύφλεκτο πυρήνα της.

Σε αυτόν τον τομέα, το αραβικό κρατικό σύστημα είναι κατακερματισμένο. Πολλά κράτη είναι εύθραυστα, μερικά έχουν καταρρεύσει εντελώς. Όπου οι κυβερνήσεις εξασθενούν, οι πολιτοφυλακές, οι επαναστάτες, και οι ξένες δυνάμεις σπεύδουν να γεμίσουν το κενό. Οι αντιπαλότητες, παγκόσμιες και περιφερειακές, βρίσκουν πρόσφορο έδαφος σε αυτό το κατακερματισμένο τοπίο. Η Ρωσία και η Δύση συγκρούονται στη Συρία, η Τουρκία και ο Ελληνισμός στην Ανατολική Μεσόγειο, η Αίγυπτος και η Τουρκία στη Λιβύη, το Ιράν και η Σαουδική Αραβία στην Υεμένη, ενώ το Ισραήλ με τη Χαμάς, τη Χεζμπολαχ, τους Χούθι και το Ιράν. Η ενέργεια έχει γίνει τόσο το έπαθλο όσο και το όπλο. Η μετανάστευση, τόσο η τραγωδία όσο και η μόχλευση. Οι Συμφωνίες του Αβραάμ κατέπνιξαν προσωρινά ένα παλιό χάσμα, το αραβοϊσραηλινό χάσμα, αλλά άφησαν πολλά άλλα ωμά και αιμορραγούντα.

Σήμερα, κάθε ρεύμα που ρέει μέσω της Μεσογείου φέρει την αναταραχή του ευρύτερου κόσμου: παράνομη μετανάστευση, κλιματική αναστάτωση, τρομοκρατία, ενεργειακή πολιτική, κυβερνοεπιθέσεις και προβολή ισχύος. Η περιοχή έχει γίνει τόσο πορώδης που δεν μπορεί πλέον κανείς να ερμηνεύσει τις συγκρούσεις της μεμονωμένα. Κάθε κρίση μεταδίδεται στην επόμενη.

1. Η Επιστροφή της Ναυτικής Εποχής

Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, οι θάλασσες του κόσμου έχουν γίνει πιο πολυσύχναστες, πιο επικίνδυνες και πιο σημαντικές από ποτέ.
Σύμφωνα με τη Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη, ο όγκος του παγκόσμιου εμπορίου που μεταφέρεται με πλοία έχει υπερδιπλασιαστεί και η συνολική κυκλοφορία πλοίων έχει τετραπλασιαστεί. Οι επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης είναι πιο εμφανείς όχι στους αιθέρες, αλλά σε όλες τις θαλάσσιες ζώνες του κόσμου.

Κι όμως, αυτή η ευημερία πλέει πάνω από επικίνδυνα νερά. Οι θάνατοι μεταναστών, η πειρατεία, η παράνομη αλιεία, οι κυβερνοαπειλές σε λιμάνια και αγωγούς, καθώς και οι ανταγωνιστικές θαλάσσιες διεκδικήσεις, όλα αυτά μας υπενθυμίζουν ότι οι αρτηρίες της παγκοσμιοποίησης είναι επίσης τα σημεία ευθραυστότητάς της. Οι θάλασσες, κάποτε απέραντες και άδειες, είναι τώρα μικρότερες, πιο πολυσύχναστες, πιο αμφισβητούμενες.

Αν θέλουμε να κατανοήσουμε το μέλλον της θαλάσσιας ασφάλειας, αρκεί να κοιτάξουμε τη Μεσόγειο, τον πιο συμπυκνωμένο χάρτη των αυριανών ωκεανών στον κόσμο. Εδώ, συναντώνται όλες οι στρατηγικές εντάσεις του 21ου αιώνα: σημεία συμφόρησης, ενεργειακές οδοί, επικαλυπτόμενες ΑΟΖ, περιφερειακές αντιπαλότητες, ανθρωπιστικές κρίσεις και η πρόκληση των άνομων χώρων. Η Μεσόγειος είναι ταυτόχρονα γέφυρα και φράγμα, ταυτόχρονα ευκαιρία και κίνδυνος. Συνδέει ηπείρους, αλλά χωρίζει πολιτισμούς. Είναι ένα άνοιγμα στο παγκόσμιο εμπόριο, και ένα σημείο συμφόρησης αστάθειας.

1. Συγκρούσεις και Σκιές στη Θάλασσα

Η σύγκρουση στη Μεσόγειο δεν τελειώνει ποτέ πραγματικά· απλώς αλλάζει μορφή.

Η Συρία και η Λιβύη παραμένουν βυθισμένες στην αστάθεια. Η τρομοκρατία και το οργανωμένο έγκλημα διασχίζουν τα σύνορα τόσο γρήγορα όσο τα δεδομένα και οι πρόσφυγες. Το Ισραήλ αντιμετωπίζει απειλές από τη Χεζμπολάχ, τη Χαμάς τους Χούθι και το Ιράν. Στη Κύπρο το Βόρειο τμήμα του νησιού παραμένει υπό κατοχή. Και η Τουρκία, που οδηγείται από ένα μείγμα εθνικισμού και φιλοδοξίας, αμφισβητεί τα θαλάσσια σύνορα με τη διπλωματία των κανονιοφόρων της, στέλνοντας σκάφη εξερεύνησης στις ΑΟΖ της Ελλάδας και της Κύπρου υπό ναυτική συνοδεία.

Η Ρωσία, επίσης, προβάλλει την επιρροή της. Η ανασυσταθείσα Μοίρα της Μεσογείου περιπολεί μέχρι την Ανατολική Μεσόγειο, εξασφαλίζοντας πρόσβαση σε ζεστά νερά και σηματοδοτώντας την αντίθεση στο ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Διώρυγα του Σουέζ, ζωτική γραμμή του παγκόσμιου εμπορίου, βρίσκεται δίπλα στη χερσόνησο του Σινά, μια περιοχή που μαστίζεται από την τρομοκρατία. Ακόμη και το Γιβραλτάρ και τα Δαρδανέλια παραμένουν σημεία στρατηγικής έντασης, υπενθυμίζοντας ότι τα σημεία συμφόρησης είναι η αχίλλειος πτέρνα της παγκοσμιοποίησης.

Παντού σε αυτή τη θαλάσσια σκακιέρα, κρατικοί και μη κρατικοί παράγοντες χρησιμοποιούν τη θάλασσα όχι μόνο ως χώρο διέλευσης, αλλά και ως μέσο ισχύος και εξαναγκασμού. Το Ισλαμικό Κράτος κάποτε σχεδίαζε ναυτική τρομοκρατία στη Μεσόγειο. Η πειρατεία, το λαθρεμπόριο όπλων και η δολιοφθορά υποθαλάσσιων καλωδίων και αγωγών δεν είναι φαντασιώσεις, είναι αναδυόμενες πραγματικότητες.

Καθώς τα πλοία μεγαλώνουν σε μέγεθος και οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού εξαρτώνται όλο και περισσότερο από την αδιάλειπτη θαλάσσια ροή, ο έλεγχος στενών όπως του Σουέζ, του Γιβραλτάρ και του Βοσπόρου καθίσταται υπαρξιακός. Η απώλειά τους, έστω και για λίγο, ισοδυναμεί με παράλυση του εμπορίου, της ενέργειας και της ασφάλειας.

III. Μετανάστευση και η ανθρώπινη παλίρροια

Υπάρχει όμως και μια άλλη μεσογειακή ιστορία, γραμμένη όχι με συνθήκες, αλλά με δάκρυα.

Από το 2014, περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι έχουν διασχίσει αυτή τη θάλασσα προς την Ευρώπη. Χιλιάδες έχουν πνιγεί. Τα κύματα μετανάστευσης αντανακλούν όχι μόνο την ανθρώπινη απελπισία, αλλά και την κατάρρευση των κρατικών συστημάτων στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Υπό αυτή την έννοια, η Μεσόγειος δεν είναι πλέον απλώς ένα σύνορο, είναι ένας καθρέφτης της παγκόσμιας ανισότητας.

Η αντίδραση της Ευρώπης ήταν διστακτική, μερικές φορές διχασμένη, συχνά επικριμένη. Ο μετασχηματισμός της FRONTEX σε Ευρωπαϊκή Συνοριοφυλακή και Ακτοφυλακή ήταν ένα απαραίτητο βήμα, αλλά η πρόκληση είναι βαθύτερη. Δεν αφορά μόνο τα σύνορα· αφορά τη σταθερότητα, τη δημιουργία των συνθηκών υπό τις οποίες οι άνθρωποι δεν αναγκάζονται να διακινδυνεύσουν τη ζωή τους στη θάλασσα.

Η μετανάστευση θα παραμείνει ένα καθοριστικό ζήτημα της Μεσογείου. Το καθήκον είναι να αντιμετωπιστεί με σταθερότητα και ανθρωπιά, συνδυάζοντας την ασφάλεια με την αλληλεγγύη.

1. Η Άνοδος της Ναυτικής Διπλωματίας

Ζούμε σε μια εποχή που θα μείνει στην ιστορία ως ο Ναυτικός Αιώνας, ή ίσως ακριβέστερα, η Εποχή της Ναυτικής Διπλωματίας.

Η συντριπτική πλειοψηφία του παγκόσμιου εμπορίου διεξάγεται δια θαλάσσης. Το μεγαλύτερο μέρος της ανθρωπότητας ζει κοντά στις ακτές. Οι ωκεανοί μας τρέφουν, μας δίνουν ενέργεια και ρυθμίζουν το κλίμα μας. Όποιος κυβερνά τη θάλασσα, κυβερνά τη σταθερότητα.

Η θαλάσσια διπλωματία δεν είναι επομένως απλώς μια επέκταση της ναυτικής ισχύος, είναι η διαχείριση των διεθνών σχέσεων μέσω του θαλάσσιου τομέα. Περιλαμβάνει ανθρωπιστικές επιχειρήσεις, κοινές ασκήσεις, περιπολίες ελεύθερης ναυσιπλοΐας, επισκέψεις σε λιμάνια, εκκενώσεις σε περίπτωση κρίσης και, ναι μερικές φορές, τη σιωπηλή αποτροπή μιας ναυτικής παρουσίας στον ορίζοντα.

Στην καλύτερη περίπτωση, η θαλάσσια διπλωματία λειτουργεί ως δικλείδα ασφαλείας, εκτονώνοντας τις κρίσεις πριν αυτές αναζωπυρωθούν. Στη χειρότερη περίπτωση, σηματοδοτεί την κατάρρευση, όταν η διπλωματία αποτυγχάνει και η κανονιοφόρος μιλάει στη θέση της.

Για την Ελλάδα, η θαλάσσια διπλωματία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ίδια την κυριαρχία. Κανένα κράτος δεν μπορεί να διεκδικήσει τα δικαιώματά του στη θάλασσα χωρίς αξιόπιστη ναυτική ισχύ. Το δίκαιο της θάλασσας πρέπει να τηρείται όχι μόνο στα δικαστήρια, αλλά και στα κύματα.

Καθώς ο ανταγωνισμός μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων εντείνεται, η θαλάσσια διπλωματία γίνεται ταυτόχρονα ασπίδα και σπαθί, ένας τρόπος για την οικοδόμηση συνασπισμών, την εκδήλωση προθέσεων και τη διατήρηση της ειρήνης χωρίς να εγκαταλείπεται η αποτροπή.

1. Η Ελληνική Προσταγή και ο Συμμαχικός Ορίζοντας

Στην Ανατολική Μεσόγειο, η Ελλάδα βρίσκεται στο σταυροδρόμι ηπείρων και συγκρούσεων. Η ναυτική της παρουσία δεν είναι μια αφαίρεση του κύρους, αλλά μια αναγκαιότητα επιβίωσης.

Η αναβάθμιση της γεωπολιτικής θέσης της Ελλάδας, μέσω νέων συμμαχιών με τη Γαλλία, την Αίγυπτο, το Ισραήλ και την Κύπρο, αντανακλά την κατανόηση ότι κανένα έθνος δεν μπορεί μόνο του να διαχειριστεί την καταιγίδα.

Πρέπει, επομένως, να μιλήσουμε για Συμμαχική Ναυτική Στρατηγική, ένα όραμα που συνδέει τις μεσογειακές δημοκρατίες και τους εταίρους του ΝΑΤΟ σε έναν κοινό σκοπό.

Αυτό δεν είναι αφελής ιδεαλισμός. Είναι στρατηγικός ρεαλισμός.

Αν η Μεσόγειος διασπαστεί σε ζώνες επιρροής, που θα διέπονται από εξαναγκασμό και ανεξέλεγκτη βία, όλα τα έθνη θα υποφέρουν. Οι ενεργειακές οδοί θα είναι όμηροι της ακροσφαλούς πολιτικής· η μετανάστευση θα παραμείνει όπλο· το κράτος δικαίου θα διαβρωθεί. Το αντίδοτο σε αυτό το μέλλον είναι η συλλογική θαλάσσια διακυβέρνηση: κοινή επιτήρηση, κοινές ασκήσεις και συμφωνίες αμοιβαίας άμυνας που βασίζονται στο διεθνές δίκαιο.

Η θαλάσσια διπλωματία πρέπει να διασφαλίσει ότι ο 21ος αιώνας δεν θα επαναλάβει την εφησυχασμό των αρχών του 20ού. Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε μια ακόμη εποχή όπου η αδιαφορία για τη θαλάσσια αστάθεια οδηγεί σε καταστροφή.

Οι διαφορές σχετικά με τις θαλάσσιες ζώνες πρέπει να επιλύονται ειρηνικά, μέσω διαπραγματεύσεων, διαιτησίας ή διεθνών δικαστηρίων, όχι μέσω απειλών ή μονομερών γεωτρήσεων υπό ναυτική συνοδεία.

Κι όμως, η ειρήνη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς δύναμη. Ο διάλογος πρέπει να υποστηρίζεται από την αποτροπή.

1. Προς ένα Νέο Συμμαχικό Σύμφωνο

Οι σύμμαχοι και οι εταίροι δεν πρέπει να υποθέτουν ότι η συνεργασία είναι αναπόφευκτη. Η «ειδική σχέση» των διατλαντικών και μεσογειακών εταίρων πρέπει να ανανεωθεί, όχι να θεωρηθεί δεδομένη. Η στενότερη ευθυγράμμιση δεν πρέπει να σημαίνει υπακοή, αλλά κοινή ευθύνη.

Η Ελλάδα, η Κύπρος, η Ιταλία, η Γαλλία, η Αίγυπτος, το Ισραήλ και η Ισπανία πρέπει να συνυφάνουν ένα νέο πλέγμα θαλάσσιας συνεργασίας, από την ανταλλαγή πληροφοριών έως τις συντονισμένες ναυτικές περιπολίες, από την ενεργειακή ασφάλεια έως την κοινή αντιμετώπιση κρίσεων.

Ένας τέτοιος συνασπισμός δεν θα αντικαταστήσει το ΝΑΤΟ, αλλά θα το ενισχύσει από τον Νότο, έναν μεσογειακό πυλώνα σταθερότητας εντός της ευρύτερης ευρωατλαντικής αρχιτεκτονικής.

Αυτή είναι η στιγμή να ξαναχτίσουμε τη γέφυρα πάνω από τη θάλασσα, να μετατρέψουμε την δυσπιστία σε συνεργασία, τον κατακερματισμό σε ανθεκτικότητα.

Τα αυταρχικά καθεστώτα, οι αναθεωρητικές δυνάμεις και τα τρομοκρατικά δίκτυα ευδοκιμούν στο θαλάσσιο χάος. Το καθήκον μας είναι να τους στερήσουμε το νερό στο οποίο κολυμπούν, όχι μέσω της απομόνωσης, αλλά μέσω της συλλογικής παρουσίας και της βασισμένης σε αρχές δέσμευσης.

VII. Προκλήσεις και ευκαιρίες που μας περιμένουν

Οι προκλήσεις της περιοχής είναι σοβαρές:

• Μια δυναμική Τουρκία που δοκιμάζει τα σύνορά της.
• Μια Λιβύη που εξακολουθεί να είναι εύθραυστη.
• Αναζωπυρούμενος αυταρχισμός;
• Υβριδικές τακτικές που συνδυάζουν ενέργεια, μετανάστευση και πόλεμο πληροφοριών.

Αλλά μέσα σε αυτές τις προκλήσεις κρύβονται ευκαιρίες, για συντονισμό, εκσυγχρονισμό και ηθική ηγεσία. Εάν τα μεσογειακά έθνη δράσουν από κοινού, μπορούν να αποτελέσουν ένα παγκόσμιο παράδειγμα θαλάσσιας διακυβέρνησης.
Εάν αποτύχουν, κινδυνεύουν να γίνουν η προειδοποιητική ιστορία για το πώς οι θάλασσες που κάποτε ενώθηκαν μπορούν να χωριστούν ξανά.

Στόχος μας, επομένως, πρέπει να είναι η ανανέωση, η αναζωογόνηση και ο ανασχεδιασμός της μεσογειακής συμμαχίας για την επόμενη δεκαετία, όχι ως ένα αφηρημένο φόρουμ, αλλά ως μια ζωντανή ναυτική κοινότητα ικανή να υπερασπιστεί την ελευθερία, τη σταθερότητα και την ευημερία.

Αυτή η ανανέωση απαιτεί δράση:

• Μια Διαμεσογειακή Ομάδα Εργασίας για κοινές θαλάσσιες επιχειρήσεις·
• Ένας Ναυτικός Χάρτης που επιβεβαιώνει τις αρχές της UNCLOS και την ελευθερία της ναυσιπλοΐας·
• Και πάνω απ’ όλα, ένα κοινό στρατηγικό όραμα που υπερβαίνει τα εθνικά εγώ και αναγνωρίζει τη Μεσόγειο ως ένα αλληλεξαρτώμενο σύστημα.

VIII. Συμπέρασμα: Η Θάλασσα ως Πεπρωμένο

Η Μεσόγειος είναι κάτι περισσότερο από μια υδάτινη μάζα. Είναι μια ιστορία. Κάθε κύμα κουβαλάει ηχώ του Θουκυδίδη και του Θεμιστοκλή, του Μάχαν και του Κόρμπετ. Εδώ σχεδιάστηκαν οι πρώτες ναυτικές στρατηγικές και εδώ θα αποφασιστεί ξανά το μέλλον της θαλάσσιας τάξης.

Βρισκόμαστε σε ένα σταυροδρόμι. Η επιλογή είναι δύσκολη: είτε να επιτρέψουμε σε αυτή τη θάλασσα να γίνει αρένα αντιπαράθεσης και κατακερματισμού, είτε να την ανοικοδομήσουμε ως χώρο δικαίου, συνεργασίας και συλλογικής ασφάλειας.

Ας θυμόμαστε: Η θάλασσα ενώνει πριν διαιρεθεί. Διδάσκει την αλληλεξάρτηση, όχι την απομόνωση. Ανταμείβει όσους πλοηγούνται με όραμα και τιμωρεί όσους παρασύρονται στην άρνηση.

Για να διατηρήσουμε την ειρήνη στη Μεσόγειο, πρέπει να σκεφτόμαστε σαν ναύτες, να είμαστε σε εγρήγορση για τους μεταβαλλόμενους ανέμους, σίγουροι για την πορεία μας και πάντα συνειδητοποιώντας ότι η ασφάλεια εξαρτάται από την αλληλεγγύη.

Ας δεσμευτούμε, λοιπόν, σε μια ανανεωμένη ναυτική συμφωνία, μια συμφωνία που ενώνει αντί να χωρίζει, που υπερασπίζεται αντί να προκαλεί, που μετατρέπει αυτή την αρχαία θάλασσα από γραμμή πυρός σε ορίζοντα ελπίδας.

*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).