Η Ναυτική Ασφάλεια από τη Μαύρη Θάλασσα έως το Αιγαίο: Στρατηγικές Επιπτώσεις ενός Συμφώνου Εξαναγκασμού στην Ουκρανία

Γράφει ο Δημήτριος Τσαϊλάς*

Το αμερικανικό σχέδιο για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία,το οποίο απαιτεί σημαντικές παραχωρήσεις από το Κίεβο χωρίς επαληθεύσιμους περιορισμούς στη μελλοντική ρωσική συμπεριφορά, έχει συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ το χερσαίο πεδίο της Ανατολικής Ευρώπης. Για τις ναυτικές χώρες, και ειδικά για την Ελλάδα, οι συνέπειες είναι δομικές. Μία συμφωνία που εξουδετερώνει την Ουκρανία και εδραιώνει τον ρωσικό έλεγχο σε κρίσιμες παράκτιες περιοχές θα αναδιαμορφώσει την ισορροπία δυνάμεων στη Μαύρη Θάλασσα, θα συμπιέσει τον χώρο ελιγμών του ΝΑΤΟ και θα έχει επιπτώσεις σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο.

Δεν πρόκειται για ένα υποθετικό ρίσκο. Πρόκειται για ναυτική πραγματικότητα: η ασφάλεια του Αιγαίου εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από τη Μαύρη Θάλασσα.

1. Νέα Ναυτική Γεωμετρία στη Βόρεια Μαύρη Θάλασσα

Μία συμφωνία που εδραιώνει τον ρωσικό έλεγχο της Κριμαίας, του Ντονέτσκ, του Λουχάνσκ και του παράκτιου τόξου προς τη Θάλασσα του Αζόφ παρέχει στη Μόσχα διαρκές επιχειρησιακό βάθος και πιο ασφαλή παράκτια παρουσία. Παρά τις απώλειες, ο ρωσικός Στόλος της Μαύρης Θάλασσας διατηρεί κρίσιμες δυνατότητες:

• υποβρύχια κλάσης Kilo με πυραύλους Kalibr,
• φρεγάτες κλάσης Admiral Grigorovich με ικανότητες αεράμυνας και αερομεταφερόμενων πυραύλων,
• κορβέτες Buyan-M και Karakurt για υψηλής έντασης επιθέσεις με πυραύλους,
• Ωριμάζουσα αρχιτεκτονική A2/AD στην Κριμαία, με συστήματα Bastion-P, S-400 και προηγμένα ραντάρ επιφανείας και αέρος.

Η αποδυνάμωση ή η αποστρατιωτικοποίηση της Ουκρανίας αφαιρεί τον μοναδικό τοπικό αντίβαρο που περιορίζει τις ρωσικές ναυτικές επιχειρήσεις από το 2022. Το αποτέλεσμα είναι ένα περιβάλλον όπου η Ρωσία αποκτά μεγαλύτερη ελευθερία για επιχειρήσεις, διατήρηση και προβολή ισχύος προς νότο.

2. Η Συνθήκη του Μοντρέ ως Στρατηγικό Στένωμα

Μία ισχυρότερη ρωσική παρουσία στη βόρεια Μαύρη Θάλασσα αυξάνει την πίεση στο καθεστώς των Στενών, υπό την Τουρκία σύμφωνα με τη Συνθήκη του Μοντρέ. Σε καιρό πολέμου, η πρόσβαση του ΝΑΤΟ στη Μαύρη Θάλασσα είναι ήδη περιορισμένη· ένα περιβάλλον μετά τη συμφωνία, όπου η Ρωσία ελέγχει μεγαλύτερο τμήμα της ακτής και έχει αυξημένη ναυτική σταθερότητα, εντείνει αυτή την ασυμμετρία.

Η Τουρκία παραμένει ο μοναδικός φύλακας της πρόσβασης. Η Ρωσία αποκτά έμμεσο πλεονέκτημα επεκτείνοντας τον χώρο από τον οποίο μπορεί να ασκήσει στρατιωτική ή διπλωματική πίεση στην Άγκυρα, επηρεάζοντας τον όγκο και τον ρυθμό της παρουσίας των Συμμαχικών δυνάμεων στη Μαύρη Θάλασσα.

Αυτή η αλλαγή επηρεάζει άμεσα το Αιγαίο, όπου η ναυτική ισορροπία και η ελευθερία κινήσεων εξαρτώνται από την ισορροπία δυνάμεων.

3. Επιπτώσεις στην Ανατολική Μεσόγειο

Η Ανατολική Μεσόγειος συνδέεται επιχειρησιακά με τη Μαύρη Θάλασσα μέσω της ναυτικής αλυσίδας εφοδιασμού που εκτείνεται από τη Σεβαστούπολη μέσω των Στενών έως την ακτή της Συρίας. Η εδραίωση των ρωσικών θέσεων στον βορρά θα επιτρέψει:

• συχνότερη ανάπτυξη ρωσικών ναυτικών ομάδων στη Μεσόγειο,
• επέκταση των υποδομών υποστήριξης στον λιμένα της Ταρτούς,
• αυξημένη ικανότητα επιρροής στις ναυτικές εξελίξεις στη Λιβύη και την περιοχή του Λεβάντε,
• βαθύτερη παρέμβαση στην εξερεύνηση ενεργειακών πόρων στις ελληνικές και κυπριακές ΑΟΖ.

Η Ελλάδα βρίσκεται στον κεντρικό ναυτικό διάδρομο που συνδέει τη Μαύρη Θάλασσα με την προσέγγιση στη Διώρυγα του Σουέζ. Οι αλλαγές στη βόρεια ισορροπία καθορίζουν τον ρυθμό, την κλίμακα και το μοτίβο ρωσικών ναυτικών δραστηριοτήτων στην Ανατολική Μεσόγειο.

4. Επιπτώσεις στις Θαλάσσιες Γραμμές Επικοινωνίας (SLOCs)

Η ασφάλεια των ελληνικών και ευρωπαϊκών ναυτικών οδών γίνεται πιο ευαίσθητη υπό ενισχυμένη ρωσική παρουσία. Κρίσιμες ναυτικές ροές, LNG, εμπορευματικές μεταφορές, ενεργειακές μεταφορές και ναυτικές υποδομές, βρίσκονται εντός ενός επιχειρησιακού χώρου που διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από το βεληνεκές των ρωσικών πυραύλων και τις ναυτικές αναπτύξεις.

Ένας ναυτικός χάρτης μετά τη συμφωνία που ευνοεί τη Ρωσία αυξάνει τους κινδύνους για:

• σταθερότητα εμπορικών μεταφορών,
• αξιοπιστία των στενωμάτων και των διαδρομών της ανατολικής Μεσογείου,
• δυνατότητα του ΝΑΤΟ για ταχεία ανάπτυξη δυνάμεων,
• υποδομές που υποστηρίζουν την ενεργειακή διαφοροποίηση της Ευρώπης.

Για μια χώρα με στόλο μεταξύ των μεγαλύτερων παγκοσμίως, η Ελλάδα έχει άμεσο συμφέρον στην προστασία αυτών των διαδρομών.

5. Επέκταση της Κάλυψης A2/AD: Από την Κριμαία προς την Κρήτη

Το ενσωματωμένο δίκτυο A2/AD της Ρωσίας ήδη καλύπτει μεγάλο μέρος της Μαύρης Θάλασσας. Η εδραίωση επιπλέον παράκτιων περιοχών μπορεί:

• να επεκτείνει τα βεληνεκή απειλής πυραύλων,
• να αυξήσει την προστασία των ρωσικών μονάδων επιφανείας και υποβρυχίων,
• να περιπλέξει τις επιχειρήσεις συστήματος Πληροφοριών, Επιτήρησης και Αναγνώρισης (ISR) και Ανθυποβρυχιακό πόλεμο (ASW) του ΝΑΤΟ,
• να ωθήσει τους κύκλους απειλής νότια, προς το Αιγαίο και, σε ακραίες περιπτώσεις, προς την Κρήτη.

Μια τέτοια διάταξη περιορίζει τον ναυτικό χώρο ελιγμών του ΝΑΤΟ και επηρεάζει τον σχεδιασμό επιχειρήσεων στη νότια ναυτική πτέρυγα της Συμμαχίας.

6. Στρατηγικός Ρόλος της Ελλάδας στη Ναυτική Αρχιτεκτονική του ΝΑΤΟ

Δεδομένων των παραπάνω, η Αθήνα πρέπει να αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση της ναυτικής στρατηγικής του ΝΑΤΟ από τη Μαύρη Θάλασσα έως την Ανατολική Μεσόγειο. Οι προτεραιότητες είναι σαφείς:

1. Υποστήριξη πλαισίου συμφωνίας που διατηρεί την αμυντική ικανότητα της Ουκρανίας, απορρίπτοντας οποιαδήποτε διάταξη που αφαιρεί από το Κίεβο την ικανότητα να διατηρεί αξιόπιστες παράκτιες δυνάμεις.
2. Προώθηση ενιαίας ναυτικής στρατηγικής που συνδέει Μαύρη Θάλασσα, Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο ως ένα ενιαίο επιχειρησιακό θέατρο.
3. Επιτάχυνση του εκσυγχρονισμού του Πολεμικού Ναυτικού, ιδίως αναβάθμιση φρεγατών, ενίσχυση υποβρυχιακού στόλου και μη επανδρωμένα ναυτικά συστήματα.
4. Ενίσχυση του στρατηγικού ρόλου των βάσεων Σούδας και Αλεξανδρούπολης ως διασυνδεδεμένων κόμβων για ναυτική λογιστική, επιτήρηση και ταχεία ενίσχυση ΝΑΤΟ.
5. Εμβάθυνση της ναυτικής συνεργασίας με την Ουκρανία, επικεντρωμένη στην παράκτια άμυνα, εξουδετέρωση ναρκοπεδίων και τεχνολογίες μη επανδρωμένων συστημάτων.
6. Η Ναυτική Ασφάλεια ως Ενιαίο Περιβάλλον

Η δυναμική του σύγχρονου ναυτικού ανταγωνισμού δεν είναι αποσυνδεδεμένη. Η δραστηριότητα στην Οδησσό επηρεάζει την πίεση στο βόρεια Αιγαίο· η σταθερότητα ή αστάθεια στην Κριμαία επηρεάζει την Ανατολική Μεσόγειο· η ισορροπία στόλων στη Μαύρη Θάλασσα καθορίζει τον χώρο ελιγμών των Συμμαχικών δυνάμεων σε όλη την περιοχή.

Για την Ελλάδα και τη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ, το μάθημα είναι σαφές:

Η ασφάλεια του Αιγαίου δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τη Μαύρη Θάλασσα.
Το ναυτικό περιβάλλον είναι ενιαίο και η ισορροπία του ξεκινά από την Ουκρανία.

* Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).