Όσα πρέπει να γνωρίζετε για τις διαδηλώσεις στο Ιράν

Το Ιράν συγκλονίστηκε αυτή την εβδομάδα από διαδηλώσεις που ξεκίνησαν την Κυριακή 28 Δεκεμβρίου Τεχεράνη και έχουν εξαπλωθεί σε άλλες πόλεις, με τουλάχιστον 8 Ιρανούς να σκοτώνονται σε συγκρούσεις με τις δυνάμεις ασφαλείας.

Τα επίσημα μέσα ενημέρωσης έχουν σε μεγάλο βαθμό υποβαθμίσει τις διαδηλώσεις, αλλά βίντεο έχουν κατακλύσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το dark web, πολλά από τα οποία είναι δύσκολο να επιβεβαιωθούν.

Ακολουθεί μια ανακεφαλαίωση όσων γνωρίζουμε καθώς τί πιστεύουν ειδικοί και αναλυτές για το ζήτημα.

Τι συμβαίνει;

Οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν την Κυριακή στην Τεχεράνη, όπου ορισμένοι καταστηματάρχες προχώρησαν σε απεργία ως αντίδραση για τις υψηλές τιμές και την οικονομική στασιμότητα.

Η οικονομία του Ιράν έχει πληγεί από χρόνια συντριπτικών διεθνών κυρώσεων για το πυρηνικό του πρόγραμμα, με ορμητικό πληθωρισμό και κατάρρευση του νομίσματος.

Μετά την απεργία των καταστηματαρχών ακολούθησαν και οι φοιτητές. Από την Τρίτη ξέσπασαν φοιτητικές διαμαρτυρίες σε πανεπιστήμια στην πρωτεύουσα της χώρας,  Τεχεράνη, και στις κεντρικές πόλεις Ισφαχάν και Γιαζντ. Ορισμένοι έμποροι στο παζάρι της πρωτεύουσας συμμετείχαν επίσης στο πλευρό των φοιτητών

Οι διαδηλώσεις έχουν πλέον επηρεάσει 20 περιοχές του Ιράν, κυρίως πόλεις στα δυτικά της χώρας, σύμφωνα με καταμέτρηση που πραγματοποίησε το πρακτορείο ειδήσεων AFP επίσημων και τοπικών ιρανικών μέσων ενημέρωσης.

Στη νότια πόλη Φάσα, Ιρανοί διαμαρτυρήθηκαν έξω από ένα κυβερνητικό κτίριο, εκτοξεύοντας βλήματα και επιδιώκοντας να γκρεμίσουν την πύλη του, σύμφωνα με βίντεο που δημοσιεύτηκαν την Τετάρτη, την τοποθεσία των οποίων επαλήθευσε το AFP.

Συνθήματα που ακούγονται στις διαμαρτυρίες περιλαμβάνουν πλέον «Θάνατος στον δικτάτορα» και «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία»  αναφέρει το αμερικανικό πρακτορείο ειδήσεων για τους ακτιβιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων (HRANA), επικαλούμενο επαληθευμένα βίντεο και αναφορές. Το AFP δεν μπόρεσε άμεσα να επαληθεύσει την αυθεντικότητα αυτών των ηχογραφήσεων.

Τα ίδια συνθήματα χρησιμοποιήθηκαν σε μαζικές διαδηλώσεις μετά τον θάνατο τον Σεπτέμβριο του 2022, ενώ βρισκόταν υπό κράτηση, της 22χρονης Μαχσά Αμίνι, μιας Ιρανοκουρδικής γυναίκας που συνελήφθη για φερόμενη παραβίαση του ενδυματολογικού κώδικα της χώρας για τις γυναίκες.

Ωστόσο, οι αρχές κατέστειλαν τις διαμαρτυρίες του 2022-2023, χρησιμοποιώντας μαζικές συλλήψεις και εκτελέσεις ως μέρος των μοχλών καταστολής. Μέσα από την σκληρή αντιμετώπιση των διαδηλώσεων της εποχής εκείνης το θεοκρατικό  σύστημα που είναι υπεύθυνο από την ισλαμική επανάσταση του 1979 κατάφερε να παραμείνει στη θέση του παρά τις αντιδράσεις από την ιρανική νεολαία. 

Το πλαίσιο των διαδηλώσεων

«Οι διαδηλωτές είναι πολύ σαφείς στα συνθήματά τους — δεν επιδιώκουν μεταρρύθμιση», δήλωσε η δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων, Γκισού Νία, του Atlantic Council.

Έρχονται καθώς «η Ισλαμική Δημοκρατία αντιμετωπίζει μια σειρά πιέσεων, όχι μόνο εσωτερικών αλλά και εξωτερικών», σύμφωνα με δήλωσή της στο Al Monitor

Θυμίζουμε πως το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες τον περασμένο Ιούνιο χτύπησαν τις ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις και σκότωσαν ανώτερα στελέχη του στρατού κατά τη διάρκεια ενός 12ήμερου πολέμου που άφησε την Τεχεράνη αποδυναμωμένη.

Τη Δευτέρα 29 Δεκεμβρίου, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε στον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου σε συνάντηση που είχαν οι δυο τους στη Φλόριντα ότι εάν η Τεχεράνη ανοικοδομούσε τις πυρηνικές της εγκαταστάσεις, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα τις «κατεδαφίσουν».

Ο Τραμπ δήλωσε ότι η Ουάσινγκτον είναι έτοιμη να υποστηρίξει τους Ιρανούς διαδηλωτές εάν οι δυνάμεις ασφαλείας χρησιμοποιήσουν βία εναντίον τους, καθώς το Ιράν αντιμετωπίζει ένα από τα μεγαλύτερα κύματα αναταραχής των τελευταίων τριών ετών, που οφείλεται στην άνοδο του πληθωρισμού.

«Εάν το Ιράν πυροβολήσει και σκοτώσει βίαια ειρηνικούς διαδηλωτές, κάτι που είναι συνήθειά τους, οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής θα έρθουν να τους σώσουν», έγραψε ο Τραμπ σε ανάρτηση της Παρασκευής στο Truth Social.

Τα σχόλια του Τραμπ προκάλεσαν έντονη αντίδραση από ανώτερους Ιρανούς αξιωματούχους. Ο Αλί Σαμχανί, σύμβουλος του Ανώτατου Ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, δήλωσε ότι οποιαδήποτε παρέμβαση των ΗΠΑ θα «εκτεθεί σε απάντηση», αποκαλώντας την εσωτερική ασφάλεια του Ιράν «κόκκινη γραμμή».

Νετανιάχου για το Ιράν: Επιστρέφουν στην παραγωγή βαλλιστικών πυραύλων. Όσον αφορά το πυρηνικό πρόγραμμα, νομίζω ότι προσπαθούν να το κάνουν αυτό. Δεν είμαι σίγουρος ότι έχουν αποφασίσει να ξεπεράσουν τα όρια. Πρέπει να επιλέξουν. Δεν επιδιώκουμε κλιμάκωση, αλλά αν το κάνουν, όλα τα στοιχήματα είναι άκυρα.

Εν τω μεταξύ, ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν υιοθέτησε έναν ασυνήθιστα συμφιλιωτικό τόνο στις διαμαρτυρίες, αναγνωρίζοντας δημόσια τις αποτυχίες της κυβέρνησης και δεσμεύοντας διάλογο για την κρίση κόστους ζωής.

Το Ιράν έχει επίσης αποδυναμωθεί μετά από μεγάλα πλήγματα που δέχτηκαν οι περιφερειακοί συμμάχοι του, συμπεριλαμβανομένων της Γάζας, του Λιβάνου και της Συρίας.

Μερικοί Ιρανοί τρέφουν μακροχρόνια δυσαρέσκεια για το γεγονός ότι η Τεχεράνη έχει δώσει υπερβολική οικονομική ή στρατιωτική υποστήριξη στους περιφερειακούς πληρεξούσιούς της, όπως η Χεζμπολάχ, κατά τη διάρκεια οικονομικών δυσκολιών στο εσωτερικό.

Το Iran International, ένα τηλεοπτικό κανάλι με έδρα εκτός Ιράν που ασκεί κριτική στις αρχές, ανέφερε ότι πρόσφατα συνθήματα διαμαρτυρίας περιελάμβαναν «Ούτε Γάζα ούτε Λίβανος, η ζωή μου για το Ιράν».

Η αντίδραση των ιρανικών αρχών;

Διαδηλωτές και δυνάμεις ασφαλείας συγκρούστηκαν σε αρκετές ιρανικές πόλεις την Πέμπτη, με 8 αναφερόμενους νεκρούς.

Τα σχολεία, οι τράπεζες και τα δημόσια ιδρύματα έκλεισαν την Τετάρτη λόγω αργίας, με τους αξιωματούχους να δηλώνουν ότι αυτό οφειλόταν στο κρύο και για εξοικονόμηση ενέργειας.

Ωστόσο, οι αρχές αναγνώρισαν επίσης τα παράπονα ως νόμιμα και ανακοίνωσαν μια σειρά μέτρων, συμπεριλαμβανομένης της αντικατάστασης του διοικητή της κεντρικής τράπεζας.

Ιρανός Πρόεδρος Πεζεσκιάν: Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε αποτελούν μια δοκιμασία —για τους διευθυντές μας, για εμάς ως Μουσουλμάνους και ως Ιρανούς— για να αφυπνιστούμε και να χαράξουμε μια νέα πορεία για τη χώρα μας. Με τη θέληση του Θεού, το Ιράν θα έχει ένα λαμπρό μέλλον αν αντικαταστήσουμε την απελπισία με αποφασιστικότητα και δεσμευτούμε να οικοδομήσουμε από κοινού.

Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, μεταρρυθμιστής ο ίδιος σε σχέση με τον προκάτοχό του, δήλωσε την Πέμπτη ότι αυτός και η κυβέρνησή του θα «κατέληγαν στην κόλαση», με τη θρησκευτική έννοια, εάν δεν αντιμετώπιζαν τις οικονομικές δυσκολίες.

«Η κυβέρνηση γνωρίζει ότι οι έμποροι είναι η ψυχή, η καρδιά της οικονομίας του Ιράν και ως εκ τούτου είναι υποχρεωμένη να λάβει μέτρα για να αντιμετωπίσει, τουλάχιστον εν μέρει, τα μεγάλα ζητήματα», δήλωσε στο AFP ο Γαλλοϊρανός κοινωνιολόγος Αζαντέ Κιάν.

Ωστόσο, ο ανώτατος ηγέτης Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, 86 ετών, δεν έχει ακόμη μιλήσει δημόσια για το θέμα.

Θα αντέξουν οι διαδηλωτές;

Η αντιπολίτευση στο εξωτερικό έχει καλωσορίσει τις νέες διαμαρτυρίες.

Ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του εκδιωχθέντος σάχη του Ιράν, χαιρέτισε στο X το 2026 ως «την οριστική στιγμή για αλλαγή», ενώ το Εθνικό Συμβούλιο Αντίστασης στο Ιράν δήλωσε ότι οι Ιρανοί ήθελαν να «απελευθερωθούν από τη μάστιγα της θρησκευτικής τυραννίας».

Ωστόσο, ο Γαλλοϊρανός κοινωνιολόγος Αζαντέ Κιάν δήλωσε ότι οι σημερινές διαμαρτυρίες δεν ήταν τόσο μεγάλης κλίμακας όσο οι προηγούμενες διαδηλώσεις που πυροδοτήθηκαν από οικονομικά παράπονα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του 2019. Πυροδοτήθηκαν από την αύξηση της τιμής της βενζίνης, εξαπλώθηκαν σε περίπου 100 πόλεις και κωμοπόλεις και άφησαν εκατοντάδες νεκρούς, σύμφωνα με ομάδες υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

«Αμφιβάλλω πολύ αν οι τρέχουσες συγκεντρώσεις θα μπορούσαν να ρίξουν ή να ανατρέψουν το καθεστώς», είπε.

Ο Αράς Αζίζι, μεταδιδακτορικός συνεργάτης και λέκτορας στο Πανεπιστήμιο Γέιλ, δήλωσε ότι οι διαδηλώσεις αποτελούν «το πιο σοβαρό κύμα διαμαρτυριών από το 2023».