Ριζοσπαστικοποίηση: Στρατολόγηση, κατήχηση, εκτέλεση
Γράφει ο Αλέξανδρος Νίκλαν
Σύμβουλος Θεμάτων Ασφαλείας
Σε αρκετές περιπτώσεις η συζήτηση για την Ισλαμική Τρομοκρατία αναφέρεται ως ένα ποινικό φαινόμενο που εκτελείται από ανθρώπους με περιγραφή ως φανατικούς δολοφόνους με μοναδικό σκοπό την επιβολή των δικών τους επιθυμιών. Δεν υπάρχει μια προσέγγιση ή μια ικανή πληροφόρηση προς τους υπόλοιπους ανθρώπους στο πώς οι συγκεκριμένοι τρομοκράτες δημιουργούνται και τί τους ωθεί τελικά σε αυτή την πράξη.
Η ριζοσπαστικοποίηση που οδηγεί στην Ισλαμική Τρομοκρατία δεν ξεκινά από τον μιμητισμό σε βία ούτε με άμεσο τρόπο μέσα από το Κοράνι. Ξεκινά από ανθρώπους που βιώνουν αίσθηση αδικίας, απώλεια ταυτότητας εντός συνόλου και βαθύ αίσθημα ματαιότητας. Τρομοκρατικές οργανώσεις όπως η Αλ Κάιντα και το Ισλαμικό Κράτος δεν στρατολογούσαν με απειλή όπλων ή με εξαναγκασμό, αλλά με το διαστρεβλωμένο νόημα πνευματικών διδαχών. Προσέφεραν μια απλή εξήγηση για έναν σύνθετο και συχνά σκληρό κόσμο, χρησιμοποιώντας τη θρησκευτική γλώσσα ως εργαλείο ψυχολογικής δέσμευσης.
Μια ενδεικτική προσέγγιση αποτυπώνεται με το μοντέλο “Staircase model to Terrorism” του Fathali Moghaddam. Το συγκεκριμένο μοντέλο περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως μια σκάλα με διακριτά στάδια/επίπεδα. Όσο το άτομο ανεβαίνει τα σκαλιά, τόσο μειώνονται οι επιλογές του και τόσο αυξάνεται η δέσμευση στη βία αντίστοιχα μέχρι την τελική εκτέλεση του. Τα στάδια αυτά συχνά πυκνά ενισχύονται με την χρήση των ιερών διδαχών του Ισλάμ με ερμηνείες αντίστοιχες από “νομικές σχολές” του Ισλάμ και κατηχητές που στοχεύουν σε πολυ συγκεκριμένα προφίλ ανθρώπων που θα φανούν ίσως πιο δεκτικά στην προσέγγιση τους.
ΟΠΤΙΚΗ ΣΥΝΟΨΗ (αντιστοίχιση)
Moghaddam – Staircase Model to Terrorism
————————————————
Ισόγειο → Ευαλωτότητα
1ος Όροφος → Διπολισμός
2ος Όροφος → Απανθρωποποίηση
3ος Όροφος → Νομιμοποίηση βίας
4ος Όροφος → Σαχίντ / Ταύτιση
5ος Όροφος → Πράξη
Το πρώτο επίπεδο αναφερόμενo ως Ισόγειο (Ground Floor), αφορά την αντιληπτή αδικία από το άτομο υπό κατήχηση. Το άτομο αισθάνεται ότι δεν ανήκει, ότι η κοινωνία το απορρίπτει ή ότι η ομάδα του ταπεινώνεται. Σε αυτό το στάδιο, η προπαγάνδα δεν μιλά για πόλεμο. Το μήνυμα είναι υπαρξιακό: «Ο κόσμος είναι διεφθαρμένος και άδικος απέναντί σου». Η Αλ Κάιντα αξιοποίησε αυτή τη φάση σε νεαρούς μουσουλμάνους της Δύσης που ένιωθαν κοινωνικά αόρατοι, παρουσιάζοντας τη Δύση ως εχθρική προς το Ισλάμ και κατά επέκταση και στους ίδιους λόγω της πίστης τους.
Στο επόμενο επίπεδο ονομαζόμενο ως Πρώτο Όροφο (First Floor), το άτομο αναζητά αιτία για την νοητική δικαιολογία της στάσης του. Εδώ εμφανίζεται η διπολική σκέψη: «εμείς» και «αυτοί». Σε αυτό το σημείο εισάγονται επιλεκτικά κορανικά εδάφια που παρουσιάζονται ως απόλυτες αλήθειες. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το εδάφιο 3:85, το οποίο οι φανατικοί ιμάμηδες παρουσιάζουν ως απόδειξη ότι μόνο μία πίστη έχει αξία. Η νοητική απομονώση και χρήση διδαχών προς διάκριση (κατώτεροι/ανώτεροι άνθρωποι και νόμοι) είναι από τα δομικά σημεία της σχετικής προσπάθειας για ριζοσπαστικοποίηση με ιδεολογικό πρόσημο που θα έχει αντίστοιχα “Θεϊκό χαρακτήρα”, άρα και αδύνατον να κριθεί από τον απλό άνθρωπο.
[Εδάφιο 3:85 – «وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ ٱلْإِسْلَـٰمِ دِينًۭا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ» – «Όποιος επιζητεί άλλη πίστη πέρα από το Ισλάμ, δεν θα γίνει δεκτός από αυτόν»]
Το εδάφιο αποκόπτεται από το θεολογικό και ιστορικό του πλαίσιο και χρησιμοποιείται για να ενισχύσει την ιδέα ότι όλοι οι «άλλοι» είναι εχθροί ή κατώτεροι. Το άτομο αισθάνεται ότι η ζωή του δεν έχει νόημα, ότι δεν ανήκει πουθενά ή ότι η κοινωνία το έχει απορρίψει. Σε αυτό το στάδιο, η προπαγάνδα δεν μιλά για πόλεμο ή θάνατο. Το μήνυμα είναι απλό: «Ο κόσμος είναι διεφθαρμένος και άδικος απέναντί σου». Η Αλ Κάιντα, για παράδειγμα, στόχευε νέους μουσουλμάνους στη Δύση που ένιωθαν κοινωνικά αποκλεισμένοι, παρουσιάζοντας τη Δύση ως ηθικά σάπια και εχθρική προς το Ισλάμ. Δεν υπήρχε ακόμα κάλεσμα σε βία, αλλά υπόσχεση ότι η ζωή τους θα δεχτεί μια αλλαγή νοήματος και ταυτότητας.
Το επίπεδο του Δεύτερου Όροφου (Second Floor), διαμορφώνονται συνθήκες κατήχησης όπου η επιθετικότητα μετατοπίζεται και ο «άλλος/αντίπαλος» χάνει τον ανθρώπινο χαρακτήρα/υπόσταση του. Οι αντίπαλοι παρουσιάζονται ως ανίκανοι να κατανοήσουν την αλήθεια και άρα ως άξιοι τιμωρίας. Χαρακτηριστικό είναι το εδάφιο 8:65, το οποίο παρουσιάζεται ως γενική περιγραφή των «άπιστων» ως αντίπαλοι σε μια μάχη.
[Εδάφιο 8:65 – «يَـٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِىُّ حَرِّضِ ٱلْمُؤْمِنِينَ عَلَى ٱلْقِتَالِ…» – «Ω Προφήτη, ενθάρρυνε τους πιστούς στη μάχη…»]
Η αποσιώπηση του ιστορικού πλαισίου του παραπάνω επιτρέπει τη μείωση της ενοχής και την αύξηση του θυμού. Το Ισλαμικό Κράτος χρησιμοποίησε εκτενώς τέτοια αποσπάσματα στα βίντεο προπαγάνδας του, παρουσιάζοντας τους αντιπάλους ως απάνθρωπους. Στην προσπάθεια για την μεταφορά της επιθετικότητας και την ηθική απονομιμοποίηση του άλλου ο «άλλος» παύει να είναι απλώς διαφορετικός και γίνεται απειλή. Λέξεις όπως «άπιστοι» ή «εχθροί του Θεού» αφαιρούν την ανθρώπινη υπόσταση από ολόκληρες ομάδες κοινωνιών και ανθρώπων. Εδάφια όπως το 8:65, που αναφέρεται σε συγκεκριμένες πολεμικές συνθήκες, παρουσιάζονται ως διαχρονικές αλήθειες που δείχνουν ότι «εκείνοι δεν καταλαβαίνουν». Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται η ενοχή , άρα και οι αναστολές ενώ αντίστοιχα αυξάνεται ο θυμός. Υπάρχει δηλαδή μια προσπάθεια επισήμανσης της τιμωρίας των «απίστων» ως δικαιολογημένο επακόλουθο διότι το θέλει ο Θεός (Αλλάχ).
Στον Τρίτο Όροφο (Third Floor), η βία παύει να είναι απλώς δικαιολογημένη και μετατρέπεται σε ανάθεση ενός καθήκοντος για τον «πιστό Μουσουλμάνο». Εδώ γίνεται η πιο επικίνδυνη διαστρέβλωση του Κορανίου. Το εδάφιο 9:5, γνωστό ως «εδάφιο του ξίφους», αποκόπτεται από το ιστορικό του πλαίσιο και παρουσιάζεται ως διαχρονική εντολή. Η έλλειψη στοιχείων για το κάθε εδάφιο αφήνει αρκετό χώρο ερμηνείας και διαστρέβλωσης από τον στρατολόγο της κάθε οργάνωσης.
[Εδάφιο 9:5 – «فَٱقْتُلُوا۟ ٱلْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ» – «Σκοτώστε τους πολυθεϊστές όπου κι αν τους βρείτε»]
Αντίστοιχα, το εδάφιο 2:191 χρησιμοποιείται για να παρουσιαστεί η βία ως αναγκαστική άμυνα αλλά χωρίς κανένα φραγμό και όριο.
[Εδάφιο 2:191 – «وَٱقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ» – «Και σκοτώστε τους όπου τους συναντήσετε»]
Οι φανατικοί ιμάμηδες δεν εξηγούν ότι τα εδάφια αυτά αναφέρονται σε συγκεκριμένες πολεμικές συνθήκες και όχι σε γενική εντολή βίας. Η τοποθέτηση τους σε διάφορες συζητήσεις αποτελεί το κύριο σημείο αναφοράς ως μέθοδος επίλυσης των προβληματικών αιτιών που ήδη έχουν μεταδοθει κατά την κατήχηση, διότι αυτό είναι το μόνο που μπορεί να γίνει.
Στον Τέταρτο Όροφο (Fourth Floor), εμφανίζεται η υπερβατική ανταμοιβή. Ο θάνατος παρουσιάζεται ως νίκη. Η έννοια του «σαχίντ» γίνεται κεντρική. Το εδάφιο 3:169 χρησιμοποιείται για να εξαφανίσει τον φόβο του θανάτου. Είναι το σημείο όπου η βία μετατρέπεται από επιλογή σε καθήκον. Εδώ γίνεται η πιο επικίνδυνη διαστρέβλωση του Κορανίου. Εδάφια όπως το 9:5 ή το 2:191, που σχετίζονται με συγκεκριμένες ιστορικές συγκρούσεις, αποκόπτονται από το πλαίσιο τους και παρουσιάζονται ως γενική εντολή για βία. Οι φανατικοί ιμάμηδες δεν λένε ψέματα με την έννοια της επινόησης, αλλά με την έννοια της αποσιώπησης. Δεν εξηγούν πότε, γιατί και υπό ποιες συνθήκες γράφτηκαν αυτά τα εδάφια. Έτσι, η βία εμφανίζεται ως θρησκευτική υποχρέωση και όχι ως ακραία πράξη σύμφωνα με τον σημερινό κόσμο.
[Εδάφιο 3:169 – «وَلَا تَحْسَبَنَّ ٱلَّذِينَ قُتِلُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ أَمْوَٰتًۭا» – «Μην θεωρείς νεκρούς όσους σκοτώθηκαν στον δρόμο του Θεού»]
Το εδάφιο 9:111 παρουσιάζει τον θάνατο ως συναλλαγή με τον Θεό.
[Εδάφιο 9:111 – «إِنَّ ٱللَّهَ ٱشْتَرَىٰ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَٰلَهُم» – «Ο Θεός αγόρασε από τους πιστούς τη ζωή και τα υπάρχοντά τους με αντάλλαγμα τον Παράδεισο»]
Το Ισλαμικό Κράτος χρησιμοποίησε αυτά τα εδάφια για να παρουσιάσει τις επιθέσεις αυτοκτονίας ως ύψιστη τιμή και εγγυημένη σωτηρία. Παράλληλα εδώ να αναφερθεί πως σε όλο αυτό το πλαίσιο κατήχησης υπάρχουν μια σειρά τακτικών και πράξεων από τις οργανώσεις που αγγίζουν και τις οικογένειες των στρατευμένων τρομοκρατών. Οι ανταμοιβές πέρα από πνευματικές θα είναι και υλικές για εκέινους που θα αφήσουν πίσω. Μια υπόσχεση που δίνεται ειδικά σε άτομα με χαμηλή οικονομική δυνατότητα και με αδυναμία προσαρμογής σε ένα περιβάλλον που κινείται διαφορετικά από ότι θα έπρεπε, κατά τις διδαχές των Ιμάμηδων.
Στον Πέμπτο Όροφο (Fifth Floor), η τρομοκρατική πράξη εκτελείται. Σε αυτό το σημείο, η θεολογική ιδεολογία και δικαιολογία, έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Το άτομο λειτουργεί ήδη μέσα σε έναν διαμορφωμένο ρόλο. Η πράξη ενεργοποιείται από εικόνες βίας, προκαλώντας την αίσθηση αναγκαιότητας και αμεσότητας της μέσα από εντολές της οργάνωσης. Σε αυτό το στάδιο, η ιδεολογία παίζει ελάχιστο ρόλο. Το άτομο έχει ήδη δεθεί ψυχολογικά και ταυτοτικά με την ομάδα. Η Αλ Κάιντα, για παράδειγμα, χρησιμοποιούσε εικόνες από πολέμους και θανάτους μουσουλμάνων για να δημιουργήσει την αίσθηση ότι «πρέπει να δράσεις τώρα». Σε αυτό το στάδιο δεν υπάρχει κανένας τρόπος επαναφοράς. Πλέον ο τρομοκράτης θα σταματήσει αποκλειστικά με χρήση ικανής βίας.
Από-Ριζοσπαστικοποίηση: Μια δύσκολη διαδρομή με χαμηλά ποσοστά επιτυχίας
Απέναντι σε αυτό το μοντέλο ριζοσπαστικοποίησης, η απο-ριζοσπαστικοποίηση λειτουργεί ως αντίστροφη πορεία. Δεν περνάει το στάδιο φανατισμού κάποιος μόνο επειδή «έμαθε λάθος Ισλάμ», άρα δεν απο-ριζοσπαστικοποιείται απλώς μαθαίνοντας τις διδαχές που περιέχει το «σωστό Ισλάμ». Πρέπει να υπάρξει μια ροή πράξεων που θα οδηγήσουν σε αρχική αποκλιμάκωση. Το πρώτο βήμα είναι η συναισθηματική σταθεροποίηση. Ένα άτομο γεμάτο θυμό και ταπείνωση δεν μπορεί να σκεφτεί ψύχραιμα. Χρειάζεται πρώτα ασφάλεια και έλεγχο της καθημερινότητάς του.
Στη συνέχεια, πρέπει να σπάσει η διπολική σκέψη. Αυτό δεν γίνεται με αντιπαράθεση, αλλά με ήπιες ερωτήσεις και την παροχη πληροφοριών για το ιστορικό πλαίσιο που αφορά τόσο την υπόσταση του όσο και αυτά που γνωρίζει. Όταν το άτομο αρχίζει να βλέπει ότι ο κόσμος δεν χωρίζεται απόλυτα σε καλούς και κακούς, η ιδεολογία χάνει τη δύναμή της. Ακολουθεί η αναβίωση του ανθρώπινου φόρτου συναισθημάτων, δηλαδή η επαναφορά της ενσυναίσθησης προς τον «άλλο». Όχι μέσω ενοχής, αλλά μέσω ιστοριών και προσωπικών αφηγήσεων που θυμίζουν ότι τα θύματα έχουν πρόσωπα.
Η θεολογική αποδόμηση έρχεται μόνο αφού έχει μειωθεί η συναισθηματική ένταση. Εδώ εξηγείται η διαφορά ανάμεσα στο ιερό κείμενο και στην ερμηνεία του, καθώς και το πώς οι φανατικοί ιμάμηδες απομονώνουν φράσεις για να εξυπηρετήσουν πολιτικούς και βίαιους σκοπούς. Κομβικό σημείο είναι η κατάρρευση του μύθου της ανταμοιβής. Όταν ο θάνατος πάψει να παρουσιάζεται ως κέρδος και φανεί το πραγματικό του κόστος, η έλξη της βίας μειώνεται δραστικά. Τέλος, η απο-ριζοσπαστικοποίηση ολοκληρώνεται με την αναδόμηση της ταυτότητας. Το άτομο χρειάζεται έναν νέο ρόλο, ένα μέλλον που να αξίζει να ζήσει. Όταν η ζωή αποκτά ξανά νόημα, η τρομοκρατία παύει να φαίνεται λύση.
Συμπερασματικά, η τρομοκρατία δεν γεννιέται από το Κοράνι, αλλά από την ανθρώπινη ανάγκη για νόημα, ταυτότητα και αξία. Όταν αυτά τα στοιχεία συνδεθούν με τη βία μέσω διαστρεβλωμένων ερμηνειών, η σκάλα της ριζοσπαστικοποίησης ανεβαίνει. Όταν αποσυνδεθούν, η σκάλα καταρρέι.
Οπτική Σύνοψη (Αντιστροφή)
Ριζοσπαστικοποίηση — Απο-ριζοσπαστικοποίηση
————————————————
Θυμός/Ταπείνωση → Σταθεροποίηση
Διπολισμός → Πολυπλοκότητα
Απανθρωποποίηση → Ενσυναίσθηση
Θεϊκή Εντολή → Πλαίσιο & Όρια
Σαχίντ (Ανταμοιβή) → Κατάρρευση Μύθου
Πράξη → Ρόλος & Μέλλον
Δυστυχώς η πραγματικότητα δείχνει πώς οι κατηχημένοι Ισλαμιστές τρομοκράτες, δεν θα επανέρθουν εύκολα ακόμα και αν υπάρξει τυπική διαδικασία επαναφοράς. Ο λόγος βρίσκεται στο ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να εντοπιστεί ποιός έχει περάσει στο παραπάνω μοντέλο στρατολόγησης πριν φτάσει στον Τέταρτο όροφο/Επίπεδο όπου πλέον θα εκδηλώνει και ο ίδιος ανοιχτά τις πεποιθήσεις του. Η προσέγγιση κατά πολλούς με αυτό το μοντέλο ναι μεν έχει μια λογική αλληλουχία αλλά δεν μπορεί να λειτουργήσει σε συνολικό επίπεδο καθώς κάθε άνθρωπος έχει περάσει διαφορετική κατήχηση. Το να εντοπιστεί το σημείο κλειδί για κάθε άτομο στο πώς μπορεί να νιώσει ασφάλεια και σταθερότητα, ενώ αυτό είναι μέρος ενός συνόλου έχει αποδειχτεί πώς είναι κάτι μάλλον απίθανο. Εξού και η παραπάνω μέθοδος συνήθως εφαρμόζεται από τις Αρχές, σε υψηλόβαθμα στελέχη μιας οργάνωσης (μέση βαθμίδα) όπου μπορούν έτσι να επηρρεάσουν με το παράδειγμα τους το εγγύς περιβάλλον τους.
Σημείωση: Το παραπάνω κείμενο αποτελεί προσωπική ερμηνεία κάποιων δεδομένων και μοντέλων σε σχέση με την Ισλαμική τρομοκρατία. Ενδέχεται οι Αρχές να κάνουν διαφορετική προσέγγιση ανά περίπτωση. Η παράθεση των παραπάνω στοιχείων γίνεται ως προσπάθεια για να αποδοθεί η ανισορροπία σε βαθμό ευκολίας και δυσκολίας σε σχέση με την στρατολόγηση τρομοκρατών και την προσπάθεια επαναφοράς τους από το ρόλο του φανατικού , στον ρόλο ενός ατόμου ενταγμένου στο κοινωνικό σύνολο.
