Η διάβρωση της θαλάσσιας τάξης απειλεί την παγκόσμια σταθερότητα

Γράφει ο Δημήτριος Τσαϊλάς*

Η διεθνής τάξη δεν καταρρέει παντού ταυτόχρονα. Καταρρέει πρώτα και πιο επικίνδυνα στη θάλασσα.

Για δεκαετίες, οι θαλάσσιες περιοχές του κόσμου διέπονταν από μια κοινή αντίληψη. Η ναυτική ισχύς θα ασκούνταν εντός ενός νομικού πλαισίου και όχι εκτός αυτού. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) δεν ήταν ποτέ τέλεια, αλλά παρείχε προβλεψιμότητα, αυτοσυγκράτηση και μια κοινή γλώσσα για τη ναυτική αλληλεπίδραση. Σήμερα, αυτό το πλαίσιο δοκιμάζεται σκόπιμα, παραμορφώνεται και σε ορισμένες περιπτώσεις αμφισβητείται ανοιχτά. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς νομική αβεβαιότητα, είναι στρατηγική αστάθεια.

Ως αξιωματικός του ναυτικού, έμαθα ότι η θάλασσα ανταμείβει την πειθαρχία και τιμωρεί την απερισκεψία. Ωστόσο, το σύγχρονο θαλάσσιο περιβάλλον διαμορφώνεται ολοένα και περισσότερο από μονομερή βία, καταναγκαστική ναυτική παρουσία και ομαλοποίηση τετελεσμένων. Δεν πρόκειται για μια αφηρημένη ανησυχία. Όταν ο νόμος υποχωρεί από τις θάλασσες, η κλιμάκωση προχωρά.

Η Ομαλοποίηση της Δύναμης στη Θάλασσα

Η διάβρωση του διεθνούς δικαίου έχει γίνει ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης γεωπολιτικής, αλλά η θαλάσσια διάστασή του συχνά υποτιμάται. Στην ξηρά, τα σύνορα μπορεί να αμφισβητηθούν· στη θάλασσα, η ασάφεια χρησιμοποιείται ως όπλο. Οι ναυτικές δυνάμεις επιχειρούν συνεχώς, σε κοντινή απόσταση μεταξύ τους, υπό συνθήκες όπου ένας μόνο λανθασμένος υπολογισμός μπορεί να πυροδοτήσει μια ευρύτερη σύγκρουση.

Η Νότια Σινική Θάλασσα είναι το πιο ορατό παράδειγμα. Παρά την απόφαση διαιτησίας του 2016 στη Χάγη που ακύρωσε τις εκτεταμένες θαλάσσιες αξιώσεις, η Κίνα συνέχισε να στρατιωτικοποιεί τεχνητά νησιά, να αναπτύσσει ναυτικές δυνάμεις και ακτοφυλακή και να επιβάλλει καταναγκαστικό έλεγχο σε ζωτικές θαλάσσιες οδούς. Δεν πρόκειται για νομική διαφωνία, είναι μια στρατηγική επιλογή να αντικατασταθεί ο νόμος με την ισχύ. Το μήνυμα είναι αδιαμφισβήτητο, η διαιτησία είναι προαιρετική· η παρουσία είναι καθοριστική.

Παρόμοιες δυναμικές αναδύονται και αλλού. Στην Ανατολική Μεσόγειο και στο Αιγαίο τα θαλάσσια σύνορα αμφισβητούνται όχι μέσω δικαστηρίων αλλά μέσω ναυτικών αναπτύξεων και διπλωματίας κανονιοφόρων. Στην Αρκτική, το λιώσιμο των πάγων έχει πυροδοτήσει μια βιασύνη για έλεγχο, συνοδευόμενη από στρατιωτικές υποδομές και στρατηγική σηματοδότηση. Στην Καραϊβική έχει επιβληθεί ναυτικός αποκλεισμός στη Βενεζουέλα για την περιφερειακή κυριαρχία, τον γεωπολιτικό ανταγωνισμό και το πετρέλαιο. Σε κάθε περίπτωση, ο νόμος υπάρχει, αλλά αγνοείται όλο και περισσότερο όταν δυσχεραίνει την ισχύ.

Αυτή η συμπεριφορά δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο. Όταν οι μεγάλες ναυτικές δυνάμεις αντιμετωπίζουν τους νομικούς περιορισμούς ως αναλώσιμους, θα ακολουθήσουν και άλλοι. Η θάλασσα δεν ανέχεται την επιλεκτική νομιμότητα.

Η Ναυτική Ισχύς Χωρίς Περιορισμούς Είναι Στρατηγική Ευθύνη

Τα ναυτικά μέτωπα είναι όργανα αποτροπής, όχι εργαλεία αυτοσχεδιασμού. Η αποτροπή βασίζεται στην προβλεψιμότητα, με σαφείς κανόνες εμπλοκής, αναγνωρισμένα όρια και αμοιβαία κατανόηση των κόκκινων γραμμών. Όταν το ναυτικό δίκαιο παραμερίζεται, η προβλεψιμότητα εξαφανίζεται.

Ο πολλαπλασιασμός των εγγύς παρακολουθήσεων, των επικίνδυνων ελιγμών και των καταναγκαστικών περιπολιών δεν είναι τυχαίος. Είναι η επιχειρησιακή έκφραση μιας βαθύτερης μετατόπισης, της πεποίθησης ότι η ναυτική κυριαρχία μπορεί να διεκδικηθεί χωρίς νομικές συνέπειες. Αυτή η πεποίθηση είναι εσφαλμένη. Η ιστορία δείχνει ότι οι ναυτικές αντιπαραθέσεις κλιμακώνονται όχι επειδή επιθυμείται ο πόλεμος, αλλά επειδή απουσιάζουν ή αμφισβητούνται κανόνες.

Η μείωση των νομικών περιορισμών αποδυναμώνει επίσης τη διαχείριση κρίσεων. Όταν συμβαίνουν περιστατικά στη θάλασσα, όπως αναπόφευκτα συμβαίνει, δεν υπάρχει κοινό πλαίσιο για την αποκλιμάκωση. Ο κίνδυνος δεν είναι ο σκόπιμος πόλεμος, αλλά η ανεξέλεγκτη κλιμάκωση που γεννιέται από την ασάφεια, την υπερηφάνεια και την παρερμηνεία.

Υβριδικές απειλές και ο κατακερματισμός της θαλάσσιας τάξης

Η πρόκληση επιδεινώνεται από την άνοδο των μη παραδοσιακών θαλάσσιων απειλών. Ιδιωτικές στρατιωτικές εταιρείες, δυνάμεις πληρεξουσίων και κρατικά υποστηριζόμενες πολιτοφυλακές επιχειρούν πλέον σε παράκτιες ζώνες και στρατηγικές πλωτές οδούς. Οι τακτικές της γκρίζας ζώνης με παρενόχληση εμπορικών πλοίων, δολιοφθορά υποθαλάσσιων καλωδίων, αμφισβητήσιμες επιθέσεις σε λιμάνια και ενεργειακές υποδομές, εκμεταλλεύονται τα κενά στη θαλάσσια διακυβέρνηση.

Αυτοί οι παράγοντες ευδοκιμούν όπου ο νόμος είναι αδύναμος και η επιβολή του κατακερματισμένος. Θολώνουν την ευθύνη, περιπλέκουν την απόδοση ευθυνών και υπονομεύουν την αποτροπή. Στη θάλασσα, όπου η δικαιοδοσία είναι ήδη περίπλοκη, αυτός ο κατακερματισμός επιταχύνει την αταξία.

Εν τω μεταξύ, ο οικονομικός καταναγκασμός έχει γίνει ναυτικός σύντροφος. Καθεστώτα κυρώσεων, έλεγχος των σημείων ελέγχου και οπλισμένη αλληλεξάρτηση συνοδεύουν όλο και περισσότερο τη θαλάσσια στάση. Οι θαλάσσιες γραμμές επικοινωνίας, οι αρτηρίες του παγκόσμιου εμπορίου, δεν είναι πλέον ουδέτερες. Αποτελούν αμφισβητούμενο στρατηγικό έδαφος.

Το Στρατηγικό Κόστος της Εγκατάλειψης του Ναυτικού Δικαίου

Οι συνέπειες αυτής της πορείας είναι σοβαρές. Πρώτον, η ελευθερία της ναυσιπλοΐας που είναι το θεμέλιο του παγκόσμιου εμπορίου, δεν κατοχυρώνεται πλέον από το νόμο, αλλά από τη βία. Δεύτερον, τα μικρότερα κράτη χάνουν την προστασία τους, καθώς η νομική ισότητα δίνει τη θέση της στη ναυτική ισχύ. Τρίτον, η πιθανότητα αντιπαράθεσης μεγάλων δυνάμεων αυξάνεται, ιδίως σε υπερφορτωμένα θαλάσσια θέατρα όπου λειτουργούν ταυτόχρονα πολλαπλοί δρώντες.

Το πιο κρίσιμο είναι ότι το κόστος επωμίζονται οι άμαχοι πληθυσμοί. Η διαταραγμένη εμπορική δραστηριότητα, η ενεργειακή ανασφάλεια και η στρατιωτικοποίηση των θαλάσσιων χώρων μεταφράζονται άμεσα σε οικονομική αστάθεια και ανθρωπιστική πίεση. Όταν υποχωρεί ο νόμος, δεν είναι τα πολεμικά πλοία που υποφέρουν πρώτα, αλλά είναι οι κοινωνίες.

Αποκατάσταση της Πειθαρχίας στις Θάλασσες

Η λύση δεν είναι ο αφοπλισμός, ούτε η αφελής πίστη στους θεσμούς. Είναι η αποκατάσταση της πειθαρχίας – στρατηγικής, νομικής και επιχειρησιακής.

Οι ναυτικές δυνάμεις πρέπει να επιβεβαιώσουν ότι η UNCLOS και τα σχετικά πλαίσια δεν είναι προαιρετικά μέσα, αλλά στρατηγικοί σταθεροποιητές. Η ελευθερία των επιχειρήσεων πλοήγησης πρέπει να συνδυάζεται με συνεπή νομικά μηνύματα, όχι με επιλεκτική επιβολή. Η ναυτική διπλωματία με μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, τηλεφωνικές γραμμές βοήθειας, κοινά πρωτόκολλα, πρέπει να ενισχυθεί, όχι να εγκαταλειφθεί.

Οι ιδιωτικοί και οι πληρεξούσιοι ναυτικοί παράγοντες πρέπει να ρυθμίζονται, να εκτίθενται και να τιμωρούνται. Η ασάφεια δεν πρέπει πλέον να επιτρέπεται να καλύπτει την ευθύνη. Και πάνω απ’ όλα, οι μεγάλες ναυτικές δυνάμεις πρέπει να αναγνωρίσουν μια θεμελιώδη αλήθεια. Η νομιμότητα στη θάλασσα είναι πολλαπλασιαστής ισχύος. Χωρίς αυτήν, η ισχύς διαβρώνεται.

Δύναμη, Νόμος και Θάλασσα

Ο Μοντεσκιέ προειδοποιούσε ότι η ανεξέλεγκτη ισχύς προκαλεί κατάχρηση. Στη θάλασσα, όπου η ισχύς κινείται συνεχώς και ορατά, αυτή η προειδοποίηση είναι επείγουσα. Μια θαλάσσια τάξη που διέπεται μόνο από τη βία δεν είναι σταθερή, είναι ασταθής. Οι ωκεανοί συνδέουν τον κόσμο. Η αστάθεια εκεί εξαπλώνεται παντού.

Η επιλογή που έχουμε μπροστά μας είναι δύσκολη. Είτε οι θάλασσες παραμένουν να διέπονται από κανόνες, ατελείς αλλά περιοριστικούς, είτε γίνονται αρένες μόνιμης αντιπαράθεσης. Τα ναυτικά θα συνεχίσουν να πλέουν. Το ερώτημα είναι αν το κάνουν αυτό βάσει νόμου, ή ελλείψει νόμου.

Αν ο εικοστός αιώνας μας δίδαξε κάτι, είναι ότι όταν ο νόμος υποχωρεί μπροστά στην ισχύ, ο λογαριασμός έρχεται πάντα στην ώρα του. Στη θάλασσα, ο λογαριασμός μπορεί να φτάσει πιο γρήγορα από ό,τι περιμένουμε.

*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).