Η Υβριδική Σύγκρουση απαιτεί ένα νέο παράδειγμα ασφάλειας

Γράφει ο Δημήτριος Τσαϊλάς*

Στο εξελισσόμενο τοπίο των διεθνών συγκρούσεων, ο υβριδικός πόλεμος έχει αναδειχθεί σε καθοριστικό χαρακτηριστικό της κρατικής στρατηγικής του 21ου αιώνα. Ενώ ορισμένοι αναλυτές τον αντιμετωπίζουν ως ένα νέο φαινόμενο, άλλοι ορθά   υποστηρίζουν ότι οι υβριδικές τακτικές ως ο συνδυασμός συμβατικής ισχύος με ανορθόδοξα και υπονομευτικά μέσα, υφίστανται εδώ και αιώνες. Αυτό που είναι πραγματικά νέο, ωστόσο, είναι η κλίμακα, η ταχύτητα και η στρατηγική επικέντρωση των υβριδικών επιχειρήσεων σε μια εποχή που καθορίζεται από την τεχνολογία της πληροφορίας και τον γνωσιακό πόλεμο.

Η σύγχρονη υβριδική σύγκρουση δεν λειτουργεί απλώς παράλληλα με τον συμβατικό πόλεμο, αλλά συχνά κάτω από το κατώφλι της άμεσης ένοπλης αντιπαράθεσης, στην γκρίζα ζώνη πολέμου. Ο στόχος είναι απλός αλλά βαθύς: η επίτευξη πολιτικών ή στρατηγικών αποτελεσμάτων χωρίς την ενεργοποίηση των παραδοσιακών μηχανισμών αντίδρασης στη σύγκρουση. Γι’ αυτό και ο υβριδικός πόλεμος έχει πλέον καταστεί κεντρικό στοιχείο των στρατηγικών εθνικής ασφάλειας τόσο αυταρχικών καθεστώτων όσο και δημοκρατικών κρατών.

Η σύγχρονη στροφή του Υβριδικού Πολέμου

Δύο σημεία καμπής υπογραμμίζουν την άνοδο του υβριδικού πολέμου στον 21ο αιώνα. Πρώτον, η προσπάθεια χιλιάδων παράτυπων μεταναστών και προσφύγων να διέλθουν μαζικά τα σύνορα αντιμετωπίστηκε ευρέως όχι μόνο ως ανθρωπιστική καταστροφή αλλά και ως παράδειγμα ασύμμετρου πολέμου. Το γεγονός αυτό συνέπεσε με την άνθηση της σχετικής βιβλιογραφίας για τις υβριδικές συγκρούσεις, η οποία τόνισε τη σύντηξη κινητικών και μη κινητικών στρατηγικών, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρήσεων πληροφόρησης.

Δεύτερον, και σημαντικότερο, η προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014 αποτέλεσε ένα υποδειγματικό παράδειγμα. Η Μόσχα αξιοποίησε ένα σύνθετο πλέγμα από πράκτορες (τους αναφερόμενους ως μικρούς πράσινους άνδρες), εκστρατείες παραπληροφόρησης, οικονομικούς μοχλούς πίεσης και τοπικούς πληρεξουσίους για την επίτευξη στρατιωτικών στόχων, αρνούμενη ταυτόχρονα οποιαδήποτε επίσημη εμπλοκή. Αυτή η αμφίσημη επιθετικότητα, δύσκολη στην απόδοση ευθύνης και ακόμη δυσκολότερη στην αντιμετώπιση, ανέδειξε τη στρατηγική ισχύ των υβριδικών εργαλείων.

Τα δύο καθοριστικά χαρακτηριστικά του Υβριδικού Πολέμου

Ο υβριδικός πόλεμος διαθέτει δύο βασικά χαρακτηριστικά. Πρώτον, καταρρίπτει το όριο μεταξύ πολέμου και ειρήνης. Από τη φύση τους, οι υβριδικές επιχειρήσεις θολώνουν το κατώφλι της ανοιχτής σύγκρουσης, επιτρέποντας στους αντιπάλους να προβαίνουν σε επιθετικές ενέργειες χωρίς να προκαλούν κινητική στρατιωτική αντίδραση. Η παραπληροφόρηση, η παρέμβαση σε εκλογικές διαδικασίες και η οικονομική δολιοφθορά αποτελούν όλα μέρος αυτού του οπλοστασίου —και είναι σαφώς λιγότερο ριψοκίνδυνα από την αποστολή αρμάτων μάχης πέρα από τα σύνορα.

Δεύτερον, οι υβριδικές επιθέσεις ευδοκιμούν μέσα στην αμφισημία και την εύλογη άρνηση ευθύνης. Η απόδοση ευθύνης καθίσταται σκόπιμα δυσχερής. Ο στόχος δεν είναι μόνο η σύγχυση των αμυνόμενων, αλλά η παράλυση της αντίδρασής τους. Αν ένα κράτος-στόχος δεν μπορεί να ταυτοποιήσει με σαφήνεια τον επιτιθέμενο ή ακόμη και το γεγονός ότι βρίσκεται υπό επίθεση, δυσκολεύεται να διαμορφώσει νομικά, διπλωματικά ή στρατιωτικά αντίμετρα. Το αποτέλεσμα είναι μια νέα «γκρίζα ζώνη» σύγκρουσης: ένας αδήλωτος πόλεμος που διεξάγεται μπροστά στα μάτια όλων.

Μια μετατόπιση στη φιλοσοφία του πολέμου

Αυτή η γκρίζα ζώνη προσκαλεί σε βαθύτερο στοχασμό γύρω από τη φιλοσοφία του πολέμου. Μπορεί να υπάρξει πόλεμος χωρίς μάχη; Μπορεί ένας εχθρός να υποταχθεί χωρίς να πέσει ούτε ένας πυροβολισμός;

Η απάντηση, όπως έγραψε ο Σουν Τζου, είναι καταφατική: «Η υπέρτατη τέχνη του πολέμου είναι να υποτάσσεις τον εχθρό χωρίς να πολεμάς». Ο υβριδικός πόλεμος ενσαρκώνει αυτό το ιδεώδες. Οπλοποιεί την επιρροή, εκμεταλλεύεται τις διαιρέσεις και επιτίθεται στην εμπιστοσύνη, όλα κάτω από το κατώφλι της κινητικής σύγκρουσης. Η ρήση του Κλαούζεβιτς ότι «ο πόλεμος είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα» παραμένει επίκαιρη, αλλά τα μέσα έχουν διευρυνθεί δραματικά.

Υπονόμευση των θεμελίων της κρατικής ισχύος

Ο υβριδικός πόλεμος επιτίθεται στο κράτος σε δύο μέτωπα. Το πρώτο είναι λειτουργικό. Οι υβριδικοί δρώντες εκμεταλλεύονται ευπάθειες στους πολιτικούς, στρατιωτικούς, οικονομικούς, κοινωνικούς, πληροφοριακούς και υποδομές, αποδυναμώνοντας τη λειτουργική ικανότητα του κράτους.

Το δεύτερο, και πιο ύπουλο, είναι ιδεολογικό. Οι υβριδικές τακτικές στοχεύουν στη διάρρηξη του δεσμού μεταξύ κράτους και κοινωνίας. Η κρατική νομιμοποίηση εδράζεται στην εμπιστοσύνη των πολιτών. Αν η εμπιστοσύνη διαβρωθεί, διαβρώνεται και η κρατική εξουσία. Εκστρατείες παραπληροφόρησης, εξωτερικά υποκινούμενη πόλωση και αφηγηματικός πόλεμος αποσκοπούν στην απονομιμοποίηση των θεσμών, τη διατάραξη της κοινωνικής συνοχής και την αποσταθεροποίηση των δημοκρατιών εκ των έσω.

Αυτό είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο για τις δημοκρατικές κοινωνίες, οι οποίες δεν βασίζονται μόνο στη βία αλλά κυρίως στη συναίνεση. Η κατάρρευση της εμπιστοσύνης μπορεί να μετατρέψει ανοιχτές κοινωνίες σε εύθραυστες —ευάλωτες όχι μόνο σε εξωτερικές απειλές αλλά και σε εσωτερική αποσύνθεση.

Προς μια νέα στρατηγική επιταγή: η εμπιστοσύνη

Δεδομένης της άυλης φύσης των υβριδικών απειλών, τα παραδοσιακά μοντέλα αποτροπής αποδεικνύονται ανεπαρκή. Οι κυβερνοεπιθέσεις, η χειραγώγηση εκλογών και οι επιχειρήσεις επιρροής απαιτούν ένα διαφορετικό είδος άμυνας, μια άμυνα θεμελιωμένη στην κοινωνική ανθεκτικότητα.

Στο κέντρο αυτής της ανθεκτικότητας βρίσκεται η εμπιστοσύνη. Χωρίς εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς, την ηγεσία και μεταξύ τους, οι κοινωνίες αποσυντονίζονται. Και χωρίς εμπιστοσύνη μεταξύ των συμμάχων, οι διεθνείς αντιδράσεις στις υβριδικές απειλές παραμένουν κατακερματισμένες και αναποτελεσματικές.

Η οικοδόμηση εμπιστοσύνης, επομένως, δεν αποτελεί «ήπια» απάντηση, είναι στρατηγική αναγκαιότητα. Πρέπει να είναι πολυδιάστατη: εμπιστοσύνη μεταξύ πολιτών και κράτους· εμπιστοσύνη μεταξύ ατόμων σε ολοένα και πιο πολωμένες κοινωνίες· και εμπιστοσύνη μεταξύ διεθνών εταίρων που δεσμεύονται σε δημοκρατικές αξίες. Αυτό απαιτεί διαφάνεια, συμπερίληψη και διαρκή δημόσια συμμετοχή.

Απαιτεί επίσης επαναπροσδιορισμό της στρατηγικής επικοινωνίας. Τα κράτη οφείλουν να μάθουν όχι μόνο πώς να αντικρούουν τα ψεύδη, αλλά και πώς να διαμορφώνουν προληπτικά αληθείς και πειστικές αφηγήσεις που ενισχύουν τη δημοκρατική νομιμοποίηση και τη συλλογική συνοχή.

Συμπέρασμα: ένα νέο παράδειγμα πολέμου

Οι πόλεμοι του 21ου αιώνα μπορεί να μην κηρύσσονται πάντοτε επίσημα. Μπορεί να μη περιλαμβάνουν άρματα μάχης ή πυραύλους. Ωστόσο, δεν είναι λιγότερο πραγματικοί. Ο υβριδικός πόλεμος έχει επαναπροσδιορίσει το τι σημαίνει να πολεμάς, να νικάς και να αποτρέπεις. Στόχος του δεν είναι απλώς η ήττα στρατών, αλλά ο αποπροσανατολισμός κοινωνιών και η διάλυση της νομιμοποίησης.

Αν οι δημοκρατίες θέλουν να αντέξουν σε αυτή τη νέα εποχή σύγκρουσης, οφείλουν να υπερβούν τις συμβατικές αμυντικές στάσεις και να υιοθετήσουν μια ολιστική στρατηγική βασισμένη στην ανθεκτικότητα, τη διαύγεια και, πάνω απ’ όλα, την εμπιστοσύνη.

Η ομίχλη του υβριδικού πολέμου είναι πυκνή, αλλά το αντίδοτό της είναι σαφές: να ενισχυθούν οι δεσμοί που συγκρατούν τις κοινωνίες και να γίνει αυτό πριν φθαρούν σε βαθμό μη αναστρέψιμο.

*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).

Πηγή κεντρικής φωτογραφίας: Freepik