Η Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου και ο ρόλος της Ελλάδας στη μεταβαλλόμενη Διατλαντική Συμμαχία 

Γράφει ο Δημήτριος Τσαϊλάς*

Η διατλαντική συμμαχία εισέρχεται σε μια περίοδο αναπροσαρμογής μετά την πρόσφατη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου. Ενώ τα δημόσια μηνύματα, όπως οι εποικοδομητικές παρατηρήσεις του Υπουργού εξωτερικών των ΗΠΑ Ρούμπιο που δίνουν έμφαση στις κοινές πολιτισμικές ρίζες, τις δημοκρατικές παραδόσεις και τη στρατηγική αλληλεξάρτηση, έχουν προβάλει καθησυχασμό, οι δομικές αποκλίσεις μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης παραμένουν σημαντικές. Η πρόκληση τώρα είναι κατά πόσον και οι δύο πλευρές μπορούν να μετατρέψουν τη ρητορική ενότητα σε στρατηγική ευθυγράμμιση, και πως μπορεί η Ελλάδα να αξιοποιήσει στρατηγικά τις μεταβολές καθώς κάτω από τη ρητορική κρύβονται βαθιές δομικές αποκλίσεις:

• Οικονομικός Ανταγωνισμός: Οι διατλαντικές εμπορικές διαμάχες, από τις βιομηχανικές επιδοτήσεις έως τις πολιτικές για την αλυσίδα εφοδιασμού, σηματοδοτούν μια ολοένα και πιο διχασμένη Δύση σχετικά με το πώς να παραμείνει ανταγωνιστική και ανθεκτική έναντι της Κίνας και άλλων συστημικών αντιπάλων.
• Στρατηγική για την Ουκρανία: Οι διαφορετικές απόψεις σχετικά με τη διάρκεια και τις τελικές καταστάσεις στην Ουκρανία αντανακλούν τις εσωτερικές πολιτικές πιέσεις στην Ουάσιγκτον και την Ευρώπη, περιορίζοντας ενδεχομένως τις μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις της συμμαχίας.
• Στρατηγικές Προτεραιότητες: Η εστίαση των ΗΠΑ μετακινείται μεθοδικά προς την περιοχή Ινδο-Ειρηνικού, ενώ οι φιλοδοξίες στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης σηματοδοτούν την επιθυμία μείωσης της εξάρτησης από την Ουάσιγκτον, κάτι που κατά καιρούς ερμηνεύεται στην Ουάσιγκτον ως απόκλιση από τη συνοχή του ΝΑΤΟ.

Για μικρότερους, στρατηγικά τοποθετημένους συμμάχους όπως η Ελλάδα, αυτές οι μετατοπίσεις θα μπορούσαν είτε να διευρύνουν τα χάσματα είτε να δημιουργήσουν χώρο για την ενίσχυση της συνοχής, ανάλογα με την ηγεσία και τον συντονισμό των πολιτικών.

1. Ο Στρατηγικός Ρόλος της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο

Για την Ελλάδα , η εξελισσόμενη διατλαντική δυναμική δεν είναι αφηρημένη, είναι στρατηγική, οικονομική και γεωπολιτική. Ως μέλος της ΕΕ και του ΝΑΤΟ στην πρώτη γραμμή, που βρίσκεται στο σταυροδρόμι των Βαλκανίων, της Ανατολικής Μεσογείου, της Μέσης Ανατολής και της Μαύρης Θάλασσας, η Ελλάδα αισθάνεται τις αλλαγές στις σχέσεις ΗΠΑ-Ευρώπης πιο άμεσα από τους περισσότερους.

1.1 Μια γέφυρα μεταξύ των θέσεων ασφαλείας των ΗΠΑ και της Ευρώπης

• Η επέκταση της Συμφωνίας Αμοιβαίας Αμυντικής Συνεργασίας ΗΠΑ-Ελλάδας και η εμβάθυνση της αμερικανικής παρουσίας σε βάσεις όπως ο κόλπος της Σούδας υπογραμμίζει τον ρόλο της Ελλάδας ως κόμβου ασφαλείας, διευκολύνοντας τις διατλαντικές και περιφερειακές αναπτύξεις.
• Αυτό το επιχειρησιακό βάθος επιτρέπει την ταχεία αντίδραση σε πολλαπλά θέατρα, από την αποτροπή στην Ανατολική Μεσόγειο έως την υποστήριξη των αποστολών του ΝΑΤΟ, αλλά εκθέτει επίσης την Ελλάδα στις ευρύτερες στρατηγικές διαφωνίες εντός της συμμαχίας.

Ο Ελληνισμός πρέπει να αναπτύξει αυτές τις εξελίξεις μέσω της κλασικής θαλάσσιας στρατηγικής. Οι στρατηγικοί θαλάσσιοι διάδρομοι και οι ναυτικές βάσεις αυξάνουν όχι απλώς την προβολή δύναμης, αλλά και τη συνοχή της συμμαχίας όταν λειτουργούν ως κόμβοι συνδυασμένης αποτροπής και αντίδρασης.

1.2 Περιφερειακός Ανταγωνισμός και Εσωτερικές Εντάσεις στο ΝΑΤΟ

Οι λογισμοί ασφαλείας της Ελλάδας δεν μπορούν να διαχωριστούν από την πιο πιεστική διαμάχη γειτονιάς της, τις εντάσεις με την Τουρκία στο Αιγαίο. Η χρήση εργαλείων από την Άγκυρα, όπως οι εκτεταμένες ειδοποιήσεις NAVTEX και οι διεκδικήσεις θαλάσσιων συνόρων, συχνά πλαισιωμένες στο πλαίσιο μιας ευρύτερης στρατηγικής «γκρίζας ζώνης», δημιουργεί επίμονη ένταση στις σχέσεις της συμμαχίας, δεδομένου ότι τόσο η Ελλάδα όσο και η Τουρκία είναι μέλη του ΝΑΤΟ.

Τέτοιοι ελιγμοί δεν αποτελούν γραφειοκρατικές ανωμαλίες, αλλά σκόπιμες δοκιμές αποφασιστικότητας και κατανόησης μεταξύ των εταίρων της συμμαχίας, διερευνώντας σε ποιο βαθμό οι διμερείς και πολυμερείς δεσμεύσεις αντέχουν υπό πίεση.

2. Επανεξισορρόπηση της Μεσογείου: Ευκαιρίες και Κίνδυνοι

2.1 Αρχιτεκτονική Ασφάλειας Πέρα από το ΝΑΤΟ

Έχω υποστηρίξει σε δημοσιευμένη έρευνα ότι οι επίσημες περιφερειακές συνεργασίες, για παράδειγμα, μεταξύ Ελλάδας, Κύπρου, Αιγύπτου και Ισραήλ, θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως συμπληρωματικά πλαίσια ασφαλείας του ΝΑΤΟ, ενισχύοντας τη συλλογική αποτροπή χωρίς να υπονομεύουν την ενότητα της συμμαχίας.

Αυτό ευθυγραμμίζεται με ευρύτερες αλλαγές στη μεσογειακή πολιτική σκέψη όπου:

• Η Ευρώπη επιδιώκει περισσότερες αυτόνομες αμυντικές δυνατότητες,
• Οι ΗΠΑ προτιμούν ευέλικτους συνασπισμούς έναντι άκαμπτων μπλοκ σε ορισμένα θέατρα επιχειρήσεων,
• Τα κράτη της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής σταθμίζουν τις δυτικές συμμαχίες έναντι των ανεξάρτητων στρατηγικών.

Για την Ελλάδα, η συμβολή σε μια πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική ασφαλείας που ενσωματώνει τη δύναμη του ΝΑΤΟ με τις περιφερειακές συνεργασίες θα μπορούσε να ενισχύσει την ασφάλειά της, ελαχιστοποιώντας παράλληλα τη στρατηγική απόκλιση μεταξύ ΗΠΑ και ΕΕ.

2.2 Οικονομικοί Διάδρομοι και Στρατηγικό Εμπόριο

Έχω υπογραμμίσει επίσης ότι το στρατηγικό τοπίο της Μεσογείου δεν είναι απλώς στρατιωτικό, είναι και οικονομικό. Τα λιμάνια και οι εμπορικές οδοί της Ελλάδας έχουν αυξανόμενη σημασία στη διηπειρωτική εφοδιαστική.

Σε μια δυτική συμμαχία που διασπάται από τον οικονομικό ανταγωνισμό, η διασφάλιση συντονισμένων πολιτικών για τις υποδομές, τους εμπορικούς διαδρόμους και τη βιομηχανική ικανότητα καθίσταται εξίσου κρίσιμη με τη συναίνεση για τις αμυντικές δαπάνες. Η διχόνοια εδώ κινδυνεύει να εκχωρήσει επιρροή στην πρωτοβουλία «One Belt, One Road» της Κίνας ή σε άλλες πρωτοβουλίες περιφερειακής ολοκλήρωσης.

3. Προδιαγραφές πολιτικής: Κλείσιμο της διατλαντικής αποσύνδεσης

Για να γεφυρωθούν τα διευρυνόμενα χάσματα μετά το Μόναχο, είναι απαραίτητη μια στρατηγική προσέγγιση που βασίζεται τόσο στην αλληλεγγύη των συμμαχιών όσο και στην πρακτική περιφερειακή ηγεσία:

• Ενίσχυση της Νότιας Πλευράς του ΝΑΤΟ.

Ο στρατιωτικός εκσυγχρονισμός της Ελλάδας, συμπεριλαμβανομένων των ολοκληρωμένων αμυντικών συστημάτων και των εκστρατευτικών δυνατοτήτων, μπορεί να εδραιώσει την αποτροπή, ενισχύοντας παράλληλα τη συμμαχική διαλειτουργικότητα.

• Εμβάθυνση της Διατλαντικής Αμυντικής Συνεργασίας με Οικονομικό Συγχρονισμό.

Ο συντονισμός στο εμπόριο, την τεχνολογική πολιτική και τις βάσεις της αμυντικής βιομηχανίας μπορεί να μετριάσει τις προστατευτικές εντάσεις και να διατηρήσει τα στρατηγικά θεμέλια της συμμαχίας.

• Επισημοποίηση Συμπληρωματικών Περιφερειακών Πλαισίων Ασφάλειας.

Οι συνεργασίες που αφορούν μεσογειακές δημοκρατίες ενισχύουν την εμβέλεια του ΝΑΤΟ και αντιμετωπίζουν απειλές όπου η συναίνεση της συμμαχίας ενδέχεται να υστερεί.

• Αξιοποίηση της μοναδικής θέσης της Ελλάδας ως στρατηγικού συνδετικού κρίκου.

Λειτουργώντας ως κόμβος αμερικανικών, ευρωπαϊκών και περιφερειακών συμφερόντων, είτε σε ασκήσεις του ΝΑΤΟ, είτε σε αμυντικούς διαλόγους, είτε σε οικονομικούς διαδρόμους, η Ελλάδα μπορεί να βοηθήσει στη μετατροπή των διατλαντικών αποκλίσεων σε στρατηγική συνεργασία.

Συμπέρασμα: Μια ισχυρή Δύση απαιτεί λογική και ηγεσία

Η Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου υπογράμμισε ότι η ενότητα εξακολουθεί να διακηρύσσεται, αλλά οι κοινές αξίες από μόνες τους δεν επαρκούν έναντι του συστημικού ανταγωνισμού και της περιφερειακής αστάθειας. Μέσα από το πρίσμα των στρατηγικών ιδεών, βλέπουμε την Ελλάδα τόσο ως επωφελούμενο όσο και ως δοκιμαστικό παράδειγμα για το κατά πόσον μια ανανεωμένη διατλαντική συμμαχία μπορεί να εξισορροπήσει τις εσωτερικές διαφορές, αντιμετωπίζοντας παράλληλα τις εξωτερικές πιέσεις.

Εάν η Ελλάδα μπορεί να μετατρέψει το γεωγραφικό πλεονέκτημα σε διπλωματική και στρατιωτική μόχλευση, υποστηριζόμενη από συνεκτική δυτική στρατηγική, τότε τα μεσογειακά σύνορα της συμμαχίας μπορούν να χρησιμεύσουν όχι ως ρήγμα αλλά ως θεμέλιο για μια ισχυρότερη, πιο ολοκληρωμένη Δύση.

*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).