Τι σημαίνει η κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή για την παγκόσμια σταθερότητα;

Το Σαββατοκύριακο, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εξαπέλυσαν μια σειρά επιθέσεων στο Ιράν που οδήγησαν στην εξόντωση του ανώτατου ηγέτη της Τεχεράνης, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ – μια κίνηση που αύξησε δραματικά τα διακυβεύματα στη μακροχρόνια σύγκρουση των δυο πλευρών.

Ο θάνατος του Ανώτατου Ηγέτη του θεοκρατικού καθεστώτος του Ιράν μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω αντιπαράθεση συσπειρώνοντας τη δυναμική – όποια δυναμική έχει απομείνει- γύρω από το καθεστώς. Τα αντίποινα από το Ιράν έχουν ήδη επεκτείνει τη σύγκρουση πολύ πέρα ​​από τα σύνορά του, εμπλέκοντας τη Χεζμπολάχ καθώς από χθες το βράδυ έχει ανοίξει νέο μέτωπο μεταξύ Ισραήλ και Χεζμπολάχ. Ο Ιρανός πρόεδρος, Μασούντ Πεζεσκιάν, ο επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας, Γκολαμχοσεΐν Μοχσενί Ετζέι, και ο ανώτερος κληρικός Αλιρεζά Αραφί- αν είναι ζωντανός γιατί πληροφορίες από ισραηλινά μέσα αναφέρουν την εξόντωσή του- φέρεται ότι θα ηγηθούν του Ιράν στη μεταβατική περίοδο μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ.

Στο σημερινό μας κείμενο θα εξετάζουμε πώς εξελίχθηκαν οι επιθέσεις, ποια ήταν η αντίδραση, γιατί οι ΗΠΑ και το Ισραήλ επέλεξαν να χτυπήσουν αυτή τη στιγμή και ποιες μπορεί να είναι οι μακροπρόθεσμες συνέπειες για την περιοχή και, μάλιστα, για τον κόσμο.

Λίγα γεγονότα αναδιαμορφώνουν μια περιοχή από τη μια μέρα στην άλλη. Η εξόντωση του Αλί Χαμενεΐ μπορεί να αποδειχθεί ένα από αυτά – η απομάκρυνση του ανθρώπου που ενσάρκωσε το Ιράν για περισσότερες από τρεις δεκαετίες και το άνοιγμα μιας αβέβαιης διαμάχης για το τι και ποιος θα ακολουθήσει.

Ποιος ήταν ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ;

86 ετών κατά τη στιγμή του θανάτου του, ο Αλί Χαμενεΐ  από τις φυλακές του σάχη έγινε ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν το 1989. Πέρασε περισσότερες από τρεις δεκαετίες εδραιώνοντας την κληρική κυριαρχία στο εσωτερικό, ενώ παράλληλα προέβαλε δύναμη στο εξωτερικό, εξοπλίζοντας και χρηματοδοτώντας τρομοκρατικές ομάδες όπως η Χεζμπολάχ και η Χαμάς για να εμπλακούν στο Ισραήλ και να μειώσουν την επιρροή των ΗΠΑ στην περιοχή.

Επέτρεψε την πυρηνική συμφωνία του 2015 να προχωρήσει, αλλά ήταν επιφυλακτικός ως προς την προσέγγιση με την Ουάσινγκτον και υποστήριξε τον πόλεμο δι’ αντιπροσώπων στο Ιράκ και πέραν αυτού.

Στα τελευταία του χρόνια, η οικονομική κρίση, οι εσωτερικές αναταραχές και η ισραηλινή στρατιωτική πίεση διέβρωσαν το περιφερειακό δίκτυο που είχε χτίσει. Τους πρώτους μήνες του 2026, οι διαδηλώσεις μεγάλης κλίμακας στο Ιράν συνάντησαν αυστηρή καταστολή, με τις αρχές να αναφέρουν ότι σκοτώθηκαν περίπου 3.000 άνθρωποι, αλλά η οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων HRANA με έδρα την Ουάσινγκτον ισχυρίζεται ότι είχαν σκοτωθεί διπλάσιοι, ενώ άλλες εκτιμούν ότι ο αριθμός πλησιάζει τους 30.000.

Πώς εξελίχθηκαν οι επιθέσεις;

Η επιχείρηση ξεκίνησε πριν ανακοινωθεί επίσημα.

Ένα σμήνος αμερικανικών πυραύλων Tomahawk και ισραηλινών μαχητικών αεροσκαφών έπληξαν εκατοντάδες στόχους σε όλο το Ιράν σε αυτό που Ισραηλινοί αξιωματούχοι ονόμασαν Επιχείρηση «Ο Βρυχηθμός του Λιονταριού» – μια εκστρατεία που στόχευε στην «υποβάθμιση των δυνατοτήτων του καθεστώτος» και, σύμφωνα με τα λόγια του Τραμπ, στην πρόκληση αλλαγής καθεστώτος.

Οι επιθέσεις έπληξαν τα αρχηγεία των μυστικών υπηρεσιών, τις εγκαταστάσεις βαλλιστικών πυραύλων, τις εγκαταστάσεις των Φρουρών της Επανάστασης και τα σπίτια ανώτερων αξιωματούχων σε τουλάχιστον 14 πόλεις. Δορυφορικές εικόνες αργότερα έδειξαν σοβαρές ζημιές στο συγκρότημα του Χαμενεΐ στην Τεχεράνη. Τα ιρανικά κρατικά μέσα ενημέρωσης επιβεβαίωσαν ότι ο Χαμενεΐ σκοτώθηκε, μαζί με αρκετούς ανώτερους στρατιωτικούς, συμπεριλαμβανομένου του αρχηγού του επιτελείου των ενόπλων δυνάμεων και του επικεφαλής των Φρουρών της Επανάστασης. Το Ισραήλ ισχυρίστηκε ότι τουλάχιστον 40 Ιρανοί «διοικητές» σκοτώθηκαν στις πρώτες επιθέσεις.

Την ίδια ώρα υπάρχουν αναφορές από το Ιράν για θύματα μεταξύ των αμάχων. Η Ερυθρά Ημισέληνος του Ιράν ανέφερε περισσότερους από 200 νεκρούς και εκατοντάδες τραυματίες σε 24 επαρχίες, και σχεδόν 150 άνθρωποι φέρεται να σκοτώθηκαν σε μια επιδρομή σε ένα σχολείο θηλέων στο Μινάμπ στα νοτιοανατολικά- γεγονός που δεν έχει επιβεβαιωθεί επίσημα. Ο Χοσεΐν Κερμανπούρ, εκπρόσωπος του υπουργείου Υγείας του Ιράν, δήλωσε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης «Ο Θεός ξέρει πόσα ακόμη πτώματα παιδιών θα ανασύρουν από κάτω από τα ερείπια» δηλώνοντας την δραματική κατάσταση. Να τονίσουμε εδώ πως το βίντεο που κυκλοφόρησε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης από το χτύπημα φαίνεται πως είναι από χτύπημα στην Καμπούλ το 2021, ενώ άλλες πληροφορίες αναφέρουν ότι το χτύπημα προήλθε από ιρανικό πύραυλο που αστόχησε.

Ποια ήταν η απάντηση του Ιράν;

Η απάντηση ήταν άμεση – και εξαπλώθηκε σε όλη την περιοχή. Μέσα σε λίγες ώρες, κύματα ιρανικών πυραύλων και drones εκτοξεύτηκαν στο Ισραήλ και σε αμερικανικές βάσεις σε όλο τον Κόλπο – συμπεριλαμβανομένων του Κατάρ, του Κουβέιτ, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και του Μπαχρέιν – διευρύνοντας δραματικά τη σύγκρουση. Αναφέρθηκαν εκρήξεις στο Τελ Αβίβ, τη Ντόχα, το Ντουμπάι και τη Μανάμα. Ένα κτίριο κατοικιών στο Τελ Αβίβ χτυπήθηκε, σκοτώνοντας ένα άτομο και τραυματίζοντας περισσότερα από 20. Στον Κόλπο, drones και πύραυλοι έπληξαν αεροδρόμια και πολυώροφα κτίρια. Τα ΗΑΕ δήλωσαν ότι αναχαίτισαν τους περισσότερους από τους 137 πυραύλους και περισσότερα από 200 drones που εκτοξεύτηκαν στο έδαφός τους.

Οι σειρήνες αεροπορικής επιδρομής ηχούσαν επανειλημμένα σε όλο το κεντρικό Ισραήλ, ενώ οι κάτοικοι στην Τεχεράνη εγκατέλειπαν μέρη της πρωτεύουσας καθώς ο καπνός υψωνόταν πάνω από τον ορίζοντα. Στον Λίβανο και το Ιράκ, οι άνθρωποι σχημάτιζαν ουρές σε βενζινάδικα και αεροδρόμια καθώς η περιοχή προετοιμαζόταν για περαιτέρω κλιμάκωση. Μέσα σε λίγες ώρες, αυτό που είχε ξεκινήσει ως κοινή αμερικανο-ισραηλινή επίθεση στο Ιράν είχε επεκταθεί σε μια αντιπαράθεση που εκτεινόταν σε μεγάλο μέρος της Μέσης Ανατολής. Τα ταξιδιωτικά σχέδια εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων διαταράχθηκαν καθώς οι αεροπορικές εταιρείες έσπευσαν να ακυρώσουν πτήσεις εν μέσω φόβων για την ασφάλεια. Κατά τη διάρκεια της νύχτας, μια φερόμενη ιρανική επίθεση με μη επανδρωμένο αεροσκάφος έπληξε την αεροπορική βάση RAF στο Ακρωτήρι στην Κύπρο, και το Ισραήλ εξαπέλυσε επιθέσεις στην πρωτεύουσα του Λιβάνου, Βηρυτό, αφού η Χεζμπολάχ εκτόξευσε πυραύλους πέρα ​​από τα σύνορα.

Ο γενικός γραμματέας Αντόνιο Γκουτέρες δήλωσε στο συμβούλιο ασφαλείας του ΟΗΕ το Σαββατοκύριακο ότι οι αεροπορικές επιδρομές των ΗΠΑ και του Ισραήλ παραβίασαν το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένου του Χάρτη του ΟΗΕ. Είπε ότι πρέπει να γίνουν τα πάντα για να αποφευχθεί μια κλιμάκωση. «Η εναλλακτική λύση», προειδοποίησε, «είναι μια πιθανή ευρύτερη σύγκρουση με σοβαρές συνέπειες για τους αμάχους και την περιφερειακή σταθερότητα». Καταδίκασε επίσης τα αντίποινα του Ιράν.

Ο Ρώσος πρόεδρος, Βλαντιμίρ Πούτιν, έστειλε τα συλλυπητήριά του στον λαό του Ιράν, λέγοντας ότι ο ηγέτης τους σκοτώθηκε «κατά κυνική παραβίαση όλων των κανόνων της ανθρώπινης ηθικής και του διεθνούς δικαίου». Ας μην ξεχνάμε πως το Ιράν του προμηθεύει όπλα για την  εισβολή του στην Ουκρανία.

Ο υπουργός Άμυνας του Ηνωμένου Βασιλείου, Τζον Χίλι, δήλωσε ότι λίγοι θα θρηνήσουν τον Χαμενεΐ, χαρακτηρίζοντας το ιρανικό καθεστώς ως «κακό» και λέγοντας ότι «είναι δουλειά των ΗΠΑ να καθορίσουν και να εξηγήσουν» εάν η δράση τους ήταν νόμιμη. Είπε ότι βρετανικά στρατιωτικά αεροσκάφη δραστηριοποιούνται στη Μέση Ανατολή προκειμένου να προστατεύσουν τους Βρετανούς πολίτες και τα συμφέροντα σε όλη την περιοχή.

Τι ακολουθεί για τον Τραμπ, το Ισραήλ και το Ιράν;

Για τον Τραμπ, η εξόντωση του Χαμενεΐ έρχεται λίγους μήνες αφότου του απονεμήθηκε το πρώτο βραβείο ειρήνης της FIFA και λίγο μετά την σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο από την κυβέρνησή του.

Είναι, φυσικά, ο αρχηγός των ΗΠΑ, αλλά  ο Νόμος περί Πολεμικών Εξουσιών του 1973 απαιτεί διαβούλευση με το Κογκρέσο και επιβάλλει όριο 60 ημερών στις μη εξουσιοδοτημένες στρατιωτικές εμπλοκές. Ο Τσακ Σούμερ, ο ηγέτης των Δημοκρατικών στη Γερουσία, ζήτησε την επανασύσταση του Κογκρέσου.

Τον Δεκέμβριο του 2016, ο τότε πρώτη φορά εκλεγμένος πρόεδρος Τραμπ είχε δηλώσει: «Θα σταματήσουμε να αγωνιζόμαστε για να ανατρέψουμε ξένα καθεστώτα για τα οποία δεν γνωρίζουμε τίποτα, με τα οποία δεν πρέπει να εμπλεκόμαστε». Μένει να δούμε πώς θα αντιδράσουν οι υποστηρικτές του σε αυτή την τελευταία στροφή.

Στο Ισραήλ, ο Μπενιαμίν Νετανιάχου μπορεί να προσθέσει την εξόντωση του ανώτατου ηγέτη του Ιράν σε μια σειρά στρατιωτικών επιχειρήσεων υψηλού κινδύνου από τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου – συμπεριλαμβανομένων των επιθέσεων στη Χεζμπολάχ στον Λίβανο και της επανειλημμένης στόχευσης Ιρανών διοικητών και περιουσιακών στοιχείων σε όλη την περιοχή. Αντιμετωπίζοντας συνεχιζόμενες κατηγορίες για διαφθορά στο εσωτερικό, ο Νετανιάχου υποστηρίζει εδώ και καιρό ότι η αντιμετώπιση της Τεχεράνης είναι ζήτημα εθνικής επιβίωσης. Οι επικριτές λένε ότι η κλιμάκωση αναδιαμορφώνει επίσης το εσωτερικό πολιτικό του τοπίο.

Με τον θάνατο του Χαμενεΐ από τα χέρια των ΗΠΑ και του Ισραήλ, ο προκάτοχός του, Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, παραμένει ο μόνος Ιρανός ηγέτης εδώ και σχεδόν έναν αιώνα που πέθανε ειρηνικά στο εσωτερικό του και όχι στην εξορία ή με βία.

Το Ιράν έχει αντιμετωπίσει επανειλημμένα κύματα εγχώριας αναταραχής. Ενώ πολλοί νεότεροι Ιρανοί περιφρονούν ανοιχτά το κληρικό κατεστημένο, η αλλαγή καθεστώτος που επιβάλλεται από το εξωτερικό φέρει τους δικούς της κινδύνους σε μια χώρα όπου η ξένη παρέμβαση παραμένει ένα ισχυρό ιστορικό παράπονο. Και η ιστορία στο Ιράκ αλλά και το Αφγανιστάν θα πρέπει να μας διδάξει ότι η αλλαγή καθεστώτος που επιβάλλεται  σπάνια βαίνει ομαλά.

Από τη Μεσόγειο μέχρι τον Κόλπο και κατά μήκος των ανατολικών συνόρων του Ιράν, κυβερνήσεις και πολίτες κρατούν την ανάσα τους – παρακολουθώντας αν αυτό το τελευταίο κεφάλαιο σε μια σύγκρουση ΗΠΑ-Ιράν που διαρκεί γενιές θα τελειώσει ή θα διευρυνθεί.