Ιράν: Σημεία ανθεκτικότητας, αντοχής και αδυναμίες

Γράφει ο Αλέξανδρος Νίκλαν
Σύμβουλος Θεμάτων Ασφαλείας

Η κατανόηση του σύγχρονου Ιράν αποτελεί μια από τις πιο σύνθετες προκλήσεις προς προσέγγιση και κατανόηση. Το κράτος που προέκυψε μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 δεν είναι απλώς ένα αυταρχικό πολιτικό σύστημα. Πρόκειται για ένα πολυεπίπεδο καθεστώς εξουσίας στο οποίο η θρησκευτική ιδεολογία, οι στρατιωτικοί μηχανισμοί, τα οικονομικά συμφέροντα και οι τεχνολογικές δομές ελέγχου συνυπάρχουν σε μια μοναδική μορφή κρατικής οργάνωσης. Η δυτική πολιτική σκέψη συχνά προσεγγίζει το Ιράν μέσα από το πρίσμα των φιλελεύθερων αξιών με έμφαση στα πολιτικά δικαιώματα, την θεσμική λογοδοσία και τις ατομικές ελευθερίες. Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση αποτυγχάνει συχνά να εξηγήσει την πραγματική δυναμική ισχύος που χαρακτηρίζει το ιρανικό πολιτικό σύστημα.

Στην πολιτική κουλτούρα της Μέσης Ανατολής και ιδιαίτερα στον χώρο του Περσικού Κόλπου, οι έννοιες που καθορίζουν την πολιτική συμπεριφορά είναι διαφορετικές. Επικρατεί η απόλυτη κυριαρχία (καθεστωτική εξουσία), η εδαφική ιδιοκτησία και ακεραιότητα, η ανατολική διπλωματία ισορροπιών πρόσκαιρων συμφερόντων όπου ως συνδυαστικό σύνολο οδηγούν και σε μια κρατική επιβίωση. Στο πλαίσιο αυτό, η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν λειτουργεί περισσότερο ως ένα σύστημα στρατηγικής ανθεκτικότητας παρά ως ένα απλό αυταρχικό καθεστώς. Ενδεικτό αυτού είναι πώς από το τέλος του πολέμου Ιράν-Ιράκ μέχρι σήμερα, το ιρανικό κράτος έχει αναπτύξει μια εντυπωσιακή ικανότητα προσαρμογής και ανθεκτικότητας στις διεθνείς πιέσεις. Παρά τις πολλαπλές κυρώσεις, τον οικονομικό αποκλεισμό και τις γεωπολιτικές συγκρούσεις σε διεθνές επίπεδο, αυτά όχι μόνο δεν κατέστρεψαν το σύστημα, αλλά συχνά ενίσχυσαν τους μηχανισμούς επιβίωσής του είτε συσπειρώνοντας τις καθεστωτικές δυνάμεις, είτε οδηγώντας σε περιορισμένης έκτασης συγκρούσεων όπου λόγω φύσης το καθεστώς μετέτρεπε σε εσωτερικό όργανο επιβολής Τάξης και φίμωσης, επιβάλλοντας ακόμα ισχυρότερη καταστολή σε κάθε αντίδραση.

Το ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο πώς επιβιώνει το ιρανικό καθεστώς ενώ βρίσκεται σε αυτή την κατάσταση, αλλά  ποια είναι τα δομικά στοιχεία που το καθιστούν τόσο ανθεκτικό και ποιες είναι οι ρωγμές που θεωρητικά θα μπορούν να το αποσταθεροποιήσουν.

Το μοντέλο της «ελεγχόμενης ασφυξίας»

Η Ισλαμική Δημοκρατία έχει μάθει να λειτουργεί μέσα σε ένα περιβάλλον οικονομικής και πολιτικής ασφυξίας. Δεν είναι πρωτόγνωρη, για αυτό, η συνθήκη που του έχει επιβληθεί και σήμερα. Οι διεθνείς κυρώσεις, ιδιαίτερα μετά το 2018, είχαν στόχο να απομονώσουν το Ιράν από το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Παρ’ όλα αυτά, το καθεστώς κατάφερε να δημιουργήσει ένα πολύπλοκο δίκτυο παράλληλων οικονομικών μηχανισμών. Ένας από αυτούς τους μηχανισμούς είναι η χρήση εναλλακτικών χρηματοοικονομικών τεχνολογιών. Η εξόρυξη κρυπτονομισμάτων όπως το Bitcoin αξιοποιεί την κρατικά επιδοτούμενη ηλεκτρική ενέργεια (και υψηλά τροφοδοτούμενη από τοπικούς πόρους ενέργειας) για την παραγωγή ψηφιακών περιουσιακών στοιχείων που μπορούν να μεταφερθούν εκτός του διεθνούς τραπεζικού συστήματος.

Η πρακτική αυτή επιτρέπει στην Τεχεράνη να παρακάμπτει το διεθνές δίκτυο διατραπεζικών συναλλαγών SWIFT και να δημιουργεί εναλλακτικές ροές χρηματοδότησης για τις κρατικές δραστηριότητες. Σύμφωνα με αναλύσεις διεθνών ερευνητικών οργανισμών, δίκτυα που συνδέονται με τις ιρανικές ελίτ έχουν χρησιμοποιήσει κρυπτονομισματικές υποδομές για τη μεταφορά σημαντικών χρηματικών ποσών εκτός των μηχανισμών κυρώσεων. (The Washington Post)

Παράλληλα, η Τεχεράνη έχει αναπτύξει ένα εσωτερικό ψηφιακό οικοσύστημα επικοινωνιών, το οποίο συχνά αποκαλείται Εθνικό Πληροφοριακό Δίκτυο (ΝΙΝ). Αυτό επιτρέπει στο κράτος να ελέγχει την ψηφιακή επικοινωνία στο εσωτερικό της χώρας, περιορίζοντας την πρόσβαση στο παγκόσμιο διαδίκτυο σε περιόδους κοινωνικής έντασης. Ακόμα και προσπάθειες χρήσης του StarLink έχουν γίνει στόχος του καθεστώτος επιβάλλοντας ακόμα και ποινές φυλάκισης στους κατόχους τέτοιων συστημάτων δορυφορικής σύνδεσης.

Με τον τρόπο αυτό δημιουργείται μια ασύμμετρη σχέση πληροφοριακής ισχύος καθώς οι κρατικοί μηχανισμοί έχουν πλήρη εικόνα της κοινωνικής δραστηριότητας, την ώρα που η κοινωνία περιορίζεται στην ικανότητα οργάνωσης και συντονισμού ενώ διακόπτεται και κάθε επικοινωνία με πιθανούς υποκινητές και χειριστές εκτός συνόρων.

Οι Φρουροί της Επανάστασης ως εσωτερική οικονομική υπερδύναμη

Ο πραγματικός πυρήνας ισχύος του ιρανικού καθεστώτος βρίσκεται στο δυναμικό των Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC). Αρχικά δημιουργημένοι ως μια “πραιτωριανική” ιδεολογική δύναμη προστασίας της επανάστασης, οι Φρουροί της Επανάστασης εξελίχθηκαν σταδιακά σε ένα σύνθετο στρατιωτικο-οικονομικό σύστημα. Εκτός από τον στρατιωτικό τους ρόλο, ελέγχουν ένα τεράστιο δίκτυο εταιρειών και οργανισμών που δραστηριοποιούνται σε τομείς όπως οι κατασκευές, η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες και οι μεταφορές. Η οικονομική επιρροή των IRGC είναι δύσκολο να υπολογιστεί με ακρίβεια λόγω της αδιαφάνειας που χαρακτηρίζει τις κρατικές δομές του Ιράν. Ωστόσο, πολλές αναλύσεις εκτιμούν ότι οργανισμοί που συνδέονται με τους Φρουρούς της Επανάστασης ελέγχουν άμεσα ή έμμεσα μεταξύ 20% και 50% της ιρανικής οικονομίας. (IRGC Act)

Επιπλέον, οι Φρουροί έχουν επεκτείνει σημαντικά την επιρροή τους στον ενεργειακό τομέα. Πηγές από τη διεθνή αγορά ενέργειας υποστηρίζουν ότι δομές που συνδέονται με το σώμα αυτό διαχειρίζονται έως και το ήμισυ των εξαγωγών ιρανικού πετρελαίου  (Times of Israel) ενώ η επέκταση τους σε κινούμενα δίκτυα πυρήνων στο εξωτερικό (floating networks) ενισχύει και οδούς λαθρεμπορίου όπου μεγάλες ποσότητες διακινούνται και με αυτό τον τρόπο και αποπληρώνονται μέσω κρυπτονομισμάτων.

Η οικονομική αυτή ισχύς δημιουργεί μια ιδιαίτερη σχέση μεταξύ κράτους και στρατού. Οι Φρουροί της Επανάστασης δεν αποτελούν απλώς έναν μηχανισμό καταστολής. Αποτελούν βασικό πυλώνα του ίδιου του οικονομικού συστήματος ως δομικό στοιχείο. Ως αποτέλεσμα, η επιβίωση του καθεστώτος συνδέεται άμεσα με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των στρατιωτικών ελίτ που, αν πληγούν, είναι προφανές πώς θα ταλαντευτεί έντονα όλο το καθεστώς, χάνοντας μεγάλο μέρος της συνοχής του.

Πετρέλαιο και αλλαγή ισορροπιών

Παρά την προσπάθεια οικονομικής διαφοροποίησης με προσέγγιση διάφορων τομέων, το Ιράν παραμένει βαθιά εξαρτημένο από τις εξαγωγές ενέργειας που πλέον έχουν περιοριστεί αισθητά. Το πετρέλαιο εξακολουθεί να αποτελεί τη βασική πηγή συναλλάγματος για την οικονομία της χώρας. Παρά τις κυρώσεις, το Ιράν στο παρελθόν είχε καταφέρει να εξάγει μεγάλες ποσότητες πετρελαίου μέσω ενός πολύπλοκου συστήματος μεταφορών, εταιρειών βιτρίνας και ανεπίσημων εμπορικών δικτύων. Σημαντικό μέρος αυτού του πετρελαίου καταλήγει στην αγορά της Κίνα, συχνά μέσω μειωμένων τιμών ή μη παραδοσιακών συστημάτων πληρωμών.

Με αυτό ως αναφορά ουσίας, η σημασία των διεθνών τιμών πετρελαίου έχει προφανώς μεγάλη επιρροή στην οικονομική δυνατότητα του. Για παράδειγμα όταν οι τιμές είναι υψηλές, το καθεστώς διαθέτει επαρκείς πόρους για να διατηρεί ένα στοιχειώδες κοινωνικό συμβόλαιο που παρέχει επιδοτήσεις βασικών αγαθών, μισθούς για τις δυνάμεις ασφαλείας και περιορισμένη οικονομική σταθερότητα. Ωστόσο, σε περιόδους χαμηλών τιμών ενέργειας, αυτό το μοντέλο γίνεται ιδιαίτερα ευάλωτο. Η μείωση των εσόδων περιορίζει τη δυνατότητα του κράτους να διατηρήσει την κοινωνική ειρήνη και καταλήγει σε εντάσεις, όπως είδαμε και εξαιρετικά πρόσφατα με συγκεντρώσεις και διαμαρτυρίες εντός της χώρας του Ιράν. Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι οικονομικές ελίτ και οι στρατιωτικοί μηχανισμοί ενδέχεται να επανεξετάσουν τη σχέση τους με την πολιτική ηγεσία που θα χάσει και την επαφή της με το ευρύτερο σύνολο πληθυσμού.

Οι περιφερειακές ρωγμές του καθεστώτος

Είναι χρήσιμο να επισημανθεί πώς παρά την δυτική εικόνα που προβάλει μια μορφή ενός ισχυρού κεντρικού κράτους, το Ιράν αντιμετωπίζει σημαντικές εσωτερικές διαφοροποιήσεις. Οι εθνοτικές μειονότητες αποτελούν ένα κρίσιμο στοιχείο της εσωτερικής πολιτικής γεωγραφίας της χώρας. Οι μεγαλύτερες αυτών είναι οι Κούρδοι, οι Βαλούχοι και οι Άραβες όπου ζουν σε περιοχές που χαρακτηρίζονται από υψηλά επίπεδα οικονομικής περιθωριοποίησης και πολιτικής έντασης. Ιδιαίτερα ευάλωτη, για παράδειγμα, θεωρείται η νοτιοανατολική επαρχία Sistan and Baluchestan, όπου οι κοινωνικές και θρησκευτικές εντάσεις είναι συχνές. Σε περιόδους πολιτικής κρίσης, οι περιφερειακές εξεγέρσεις θα μπορούν να λειτουργήσουν ως καταλύτης για ευρύτερη αποσταθεροποίηση. Η ανάγκη μεταφοράς στρατιωτικών δυνάμεων προς τις περιφέρειες ενδεχομένως να μπορεί να δημιουργήσει κενά ασφαλείας στα μεγάλα αστικά κέντρα και μια διασπορά δυνάμεων που θα αποδυναμώσει την ισχύ του καθεστώτος. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο πώς στην ιστορία πολλών κρατών με καθεστώτα, η στρατηγική υπερεξάπλωση των δυνάμεων ασφαλείας έχει αποδειχθεί ένας από τους βασικούς μηχανισμούς κατάρρευσης.

Πώς τα δημογραφικά στοιχεία περιπλέκουν την κατάσταση στο Ιράν

Μια πιθανή αστάθεια στην κρίση διαδοχής

Το μεγαλύτερο όμως δομικό ρίσκο για την Ισλαμική Δημοκρατία αφορά το ζήτημα της διαδοχής της ανώτατης πολιτικής εξουσίας. Ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ αποτέλεσε τον βασικό θεσμικό άξονα του συστήματος εξουσίας. Η μακρόχρονη κυριαρχία του έχει δημιουργήσει μια εύθραυστη ισορροπία μεταξύ κλήρου, στρατού και πολιτικών θεσμών.

Η  διαδοχή από τον γιο του, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, ενδεχομένως να μην είναι τόσο ομαλή και να προκαλέσει σοβαρές ιδεολογικές αντιφάσεις. Η ίδια η επανάσταση του 1979 βασίστηκε στην απόρριψη της κληρονομικής μοναρχίας του Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί και δεν είναι απόλυτα σίγουρο πώς όλη η τάξη των κληρικών στο Ιράν συμφωνούν με την επιλογή του γιού του Χαμενεΐ, καθώς αυτή γίνεται χωρίς απευθείας ανάθεση από τον πατέρα του αλλά με εσωτερικές πιέσεις προσώπων. Θα μπορούσε ίσως να οδηγήσει σε ρήξη και λόγω μιας αντιπάθειας ή διαφωνίας συμφερόντων μεταξύ όλων αυτών. Οι στιγμές διαδοχής άλλωστε όπως έχει καταγραφεί ιστορικά, αποτελούν ίσως τα πιο ευάλωτα σημεία των αυταρχικών συστημάτων. Κατά τη διάρκεια τέτοιων μεταβάσεων, οι ελίτ συχνά αναζητούν νέες ισορροπίες εξουσίας και κάλυψης κενών για δικά τους συμφέροντα.

Πιθανά σενάρια αποσταθεροποίησης

Η κατάρρευση ενός συστήματος όπως αυτό του Ιράν είναι απίθανο να προκύψει από έναν μόνο παράγοντα, πόσο μάλλον από μια περιορισμένη πολεμική επέμβαση από τον αέρα. Θα χρειαστεί να προκύψει από την αλληλεπίδραση πολλών εσωτερικών, κυρίως, κρίσεων, όπου ενδεχομένως να μην γίνουν όλες σε ορθό χρόνο ή ακόμα και στην ίδια σειρά παρουσίασης τους παρακάτω.

•  Μια εσωτερική αναδιάταξη εξουσίας: Σε ένα τέτοιο σενάριο, στρατιωτικές ελίτ θα μπορούσαν να επιχειρήσουν μια εσωτερική αναδιοργάνωση του καθεστώτος, περιορίζοντας τον ρόλο της κληρικής ηγεσίας πάντα λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω στοιχεία που ανέφερα.
• Μια κρίση σταθερότητας υποδομών και παροχών: Η υπάρχουσα λειψυδρία σε μια εντονότερη κλιμάκωση, οι ένταση σε ενεργειακές ελλείψεις και μια τεχνητά προκαλούμενη οικονομική κρίση θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μαζικές κοινωνικές αναταραχές.
• Ψηφιακό πλήγμα προς οικονομική αποσταθεροποίηση: Η αποκάλυψη οικονομικών δικτύων διαφθοράς ή μια μεγάλης κλίμακας κυβερνοεπίθεση θα μπορούσε να πλήξει σοβαρά την εικόνα ισχύος του καθεστώτος, ειδικά με έμφαση κατά τεχνολογικών υποδομών ηλεκτρισμού καθώς και δυναμική επέμβαση σε δίκτυα κρυπτονομισμάτων.

Συμπέρασμα

Το ιρανικό πολιτικό σύστημα έχει αποδείξει επανειλημμένα ότι διαθέτει σημαντική ανθεκτικότητα απέναντι στις εξωτερικές πιέσεις. Ωστόσο, η ανθεκτικότητα αυτή δεν σημαίνει απουσία ευαλωτότητας όπως αρκετοί ισχύριζονται. Η κρίση διαδοχής, οι οικονομικές ανισότητες, οι εθνοτικές εντάσεις και η εξάρτηση από τα έσοδα της ενέργειας δημιουργούν ένα σύνολο πιθανών σημείων αποσταθεροποίησης που, αν προκληθούν μαζικά, θα οδηγήσουν σε ρήγματα. Παράλληλα, η ιστορία δείχνει ότι τα αυταρχικά συστήματα συχνά καταρρέουν όχι σταδιακά αλλά απότομα, όταν πολλαπλές κρίσεις συγκλίνουν σε μια κρίσιμη χρονική στιγμή. Το Ιράν ενδέχεται να μην αποτελεί εξαίρεση.

Βιβλιογραφία – Αναφορές

• Alireza Nader, The Rise of the Pasdaran: Assessing the Domestic Roles of Iran’s Revolutionary Guards Corps, RAND Corporation.
• Reuters / Energy Intelligence Reports on IRGC oil exports. (Times of Israel)
• Economic analysis on IRGC influence in Iran’s economy. (IRGC Act)
• TRM Labs Report on Iranian cryptocurrency transactions and sanctions evasion. (The Washington Post)
• International Crisis Group, Iran’s Revolutionary Guards and the Iranian Economy.
• Vali Nasr, The Shia Revival: How Conflicts within Islam Will Shape the Future.
• Ray Takeyh, Guardians of the Revolution: Iran and the World in the Age of the Ayatollahs.
• Suzanne Maloney, Iran’s Political Economy since the Revolution, Brookings Institution.
• International Energy Agency Reports on Iranian oil exports and sanctions networks.