Το Ορμούζ δεν ανοίγει με αιφνιδιαστική επιδρομή ούτε με μετατόπιση ευθυνών

Γράφει ο Δημήτριος Τσαϊλάς* 

Πριν ο George W. Bush δώσει εντολή για την εισβολή στο Ιράκ το 2003, ο τότε υπουργός Εξωτερικών στρατηγός Colin Powell, παραφράζοντας τον λεγόμενο «κανόνα του Pottery Barn», προειδοποίησε τον Πρόεδρο με μια φράση που έμελλε να αποκτήσει διαχρονική στρατηγική βαρύτητα. “You break it, you own it!”. Δηλαδή, «εάν το παραβιάσεις, το αναλαμβάνεις». Στην ελληνική λαϊκή σοφία, η ίδια ιδέα αποδίδεται ακόμη πιο απλά. «Όπως έστρωσες, θα κοιμηθείς».

Η αρχή αυτή δεν αποτελεί απλώς μια ηθική νουθεσία. Είναι θεμελιώδης κανόνας στρατηγικής ευθύνης. Και σήμερα, βρίσκει την πιο καθαρή της εφαρμογή στην κρίση του Στενού του Ορμούζ.

Πριν από τις επιθέσεις κατά του Ιράν στα τέλη Φεβρουαρίου, το στενό παρά τις εντάσεις παρέμενε λειτουργικό. Η ναυσιπλοΐα συνεχιζόταν, έστω και υπό αυξημένο ρίσκο. Σήμερα, η κατάσταση είναι ποιοτικά διαφορετική. Το στενό δεν έχει «κλείσει» με τη συμβατική έννοια ενός επιχειρησιακού αποκλεισμού. Έχει καταστεί μη λειτουργικό λόγω κινδύνου. Και αυτό είναι στρατηγικά πιο σημαντικό. Διότι στη σύγχρονη ναυτική πραγματικότητα, τα θαλάσσια περάσματα δεν παύουν να λειτουργούν όταν μπλοκάρονται, παύουν να λειτουργούν όταν καθίστανται μη ασφαλή.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, διατυπώνεται η άποψη του Προέδρου Τράμπ, ότι οι ευρωπαϊκοί σύμμαχοι του NATO θα πρέπει να αναλάβουν ενεργό ρόλο στην επαναλειτουργία του στενού. Ότι, δηλαδή, η αποκατάσταση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας αποτελεί συλλογική ευθύνη της Συμμαχίας.

Η άποψη αυτή είναι εσφαλμένη, όχι μόνο πολιτικά, αλλά και στρατηγικά. Εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες συνέβαλαν, άμεσα ή έμμεσα, στη διαμόρφωση των συνθηκών που οδήγησαν στη σημερινή κρίση, τότε η μετακύλιση του βάρους στους συμμάχους δεν συνιστά «κατανομή βαρών». Συνιστά «μετατόπιση βαρών». Και αυτή η διάκριση δεν είναι απλώς λεκτική. Είναι ουσιαστική για τη συνοχή και τη νομιμοποίηση της Συμμαχίας.

Το NATO δεν είναι μηχανισμός αυτόματης επικύρωσης ή υλοποίησης εθνικών στρατηγικών επιλογών. Είναι μια συμμαχία βασισμένη στη συναίνεση, στην κοινή εκτίμηση απειλών και στη συλλογική λήψη αποφάσεων. Όταν αυτές οι προϋποθέσεις απουσιάζουν, η επίκληση της συμμαχικής αλληλεγγύης καθίσταται προβληματική.

Πέρα όμως από το πολιτικό σκέλος, υπάρχει η αμείλικτη πραγματικότητα του επιχειρησιακού περιβάλλοντος.

Το Στενό του Ορμούζ αποτελεί ένα από τα πιο σύνθετα και επικίνδυνα ναυτικά θέατρα επιχειρήσεων στον κόσμο. Πρόκειται για ένα στενό πέρασμα, με εξαιρετικά περιορισμένο χώρο ελιγμών, όπου οι ναυτιλιακές λωρίδες διέλευσης είναι προκαθορισμένες και προβλέψιμες. Αυτό από μόνο του δημιουργεί ευπάθεια. Όταν συνδυάζεται με ένα πυκνό πλέγμα στρατιωτικών απειλών, μετατρέπεται σε στρατηγικό εφιάλτη.

Στη βόρεια ακτή, το Ιράν έχει αναπτύξει ένα πολυεπίπεδο σύστημα άρνησης πρόσβασης (A2/AD), το οποίο δεν βασίζεται σε μία ή δύο κρίσιμες θέσεις, αλλά σε ένα δίκτυο αλληλοϋποστηριζόμενων σημείων.

Το Qeshm Island λειτουργεί ως στρατηγικός πυλώνας, προσφέροντας βάθος, υποδομές και δυνατότητα ανάπτυξης πολλαπλών οπλικών συστημάτων. Το Hormuz Island ελέγχει το πιο ευαίσθητο σημείο του περάσματος, επιτρέποντας την άμεση απειλή κατά διερχόμενων πλοίων. Το Larak Island επιτηρεί και καλύπτει τις ανατολικές προσεγγίσεις, ενώ πιο δυτικά, το Abu Musa και τα Greater Tunb και Lesser Tunb επεκτείνουν το επιχειρησιακό αποτύπωμα της απειλής.

Η σημασία αυτής της διάταξης δεν έγκειται μόνο στην ύπαρξη πολλαπλών θέσεων, αλλά στην επικάλυψη των πεδίων δράσης τους. Ένα πλοίο που διέρχεται από το στενό δεν βρίσκεται απλώς εντός εμβέλειας ενός συστήματος, βρίσκεται ταυτόχρονα εντός εμβέλειας πολλών επικαλυπτόμενων. Αυτό δημιουργεί ένα περιβάλλον συνεχούς απειλής, στο οποίο η έννοια της «ασφαλούς διέλευσης» καθίσταται εξαιρετικά δύσκολο να διασφαλιστεί.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ιδέα μιας ταχείας αεραποβατικής επιχείρησης για την κατάληψη κρίσιμων νησιών εμφανίζεται ελκυστική, αλλά είναι επιχειρησιακά ανεπαρκής. Η κατάληψη εδάφους δεν συνεπάγεται εξουδετέρωση της απειλής. Οι σύγχρονες στρατιωτικές δυνατότητες επιτρέπουν την ταχεία αναδιάταξη δυνάμεων, την αποκέντρωση και την επαναφορά της επιθετικής ικανότητας ακόμη και μετά από σημαντικά πλήγματα.

Πάνω απ’ όλα, παραμένει το ζήτημα των ναρκών.

Ο ναρκοπόλεμος αποτελεί ίσως το πιο υποτιμημένο, αλλά και πιο κρίσιμο στοιχείο της ναυτικής στρατηγικής στο Ορμούζ. Οι θαλάσσιες νάρκες είναι φθηνές, δύσκολα ανιχνεύσιμες και εξαιρετικά αποτελεσματικές. Δεν απαιτούν συνεχή παρουσία για να αποτελούν απειλή. Και, κυρίως, δεν εξουδετερώνονται με επιχειρήσεις ελιγμών ή κατάληψης εδάφους.

Η εκκαθάριση ναρκοπεδίων είναι μια χρονοβόρα, επικίνδυνη και τεχνικά απαιτητική διαδικασία. Απαιτεί εξειδικευμένα πλοία, συστήματα και προσωπικό. Και διεξάγεται υπό συνεχή απειλή. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και υπό τις καλύτερες συνθήκες, η αποκατάσταση της ασφάλειας στη ναυσιπλοΐα δεν μπορεί να επιτευχθεί σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Εδώ έγκειται και μια κρίσιμη παρανόηση, που είναι η σύγχυση μεταξύ στρατιωτικής επιτυχίας και στρατηγικού αποτελέσματος. Μια επιχείρηση μπορεί να είναι επιτυχής τακτικά, να επιτύχει τους άμεσους στόχους της, χωρίς να επιφέρει το επιθυμητό στρατηγικό αποτέλεσμα. Στην περίπτωση του Ορμούζ, το ζητούμενο δεν είναι η καταστροφή συγκεκριμένων στόχων, αλλά η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης της διεθνούς ναυτιλίας. Και αυτή η εμπιστοσύνη δεν αποκαθίσταται με ανακοινώσεις ή στιγμιαίες επιτυχίες. Αποκαθίσταται όταν οι πλοιοκτήτες, οι ναυλωτές και οι ασφαλιστές πεισθούν ότι το ρίσκο είναι διαχειρίσιμο.

Αυτό απαιτεί διάρκεια. Απαιτεί συνεχή παρουσία ναυτικών δυνάμεων, οργανωμένα συστήματα συνοδείας, αξιόπιστη αεράμυνα, διαρκή επιτήρηση και, πάνω απ’ όλα, σταθερότητα. Δηλαδή, όλα όσα δεν μπορούν να εξασφαλιστούν με μια επιχείρηση «λίγων ημερών».

Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αντιλαμβάνονται αυτή την πραγματικότητα. Γι’ αυτό και ηγέτες όπως ο Μακρόν έχουν εκφράσει σαφή επιφύλαξη ως προς την ιδέα μιας στρατιωτικής επιβολής της ελευθερίας ναυσιπλοΐας στο στενό. Όχι λόγω έλλειψης βούλησης, αλλά λόγω επίγνωσης των συνεπειών. Διότι υπάρχει και ένας βαθύτερος, συχνά υποτιμημένος κίνδυνος, η κλιμάκωση. Μια στρατιωτική επιχείρηση για το άνοιγμα του Στενού δεν θα εκληφθεί ως ουδέτερη πράξη. Δεν θα θεωρηθεί απλώς ως προσπάθεια προστασίας του διεθνούς εμπορίου. Θα εκληφθεί, αναπόφευκτα, ως πράξη εχθρικής εμπλοκής. Και αυτό έχει συνέπειες. Το Ιράν διαθέτει τη δυνατότητα να επεκτείνει τη σύγκρουση πέρα από το στενό. Να πλήξει περιφερειακές βάσεις, ενεργειακές υποδομές ή άλλες κρίσιμες θαλάσσιες οδούς. Με άλλα λόγια, να μετατρέψει μια τοπική κρίση σε περιφερειακή αποσταθεροποίηση.

Σε αυτό το περιβάλλον, η στρατηγική ψυχραιμία καθίσταται απαραίτητη.

Η ναυτική στρατηγική δεν επιδιώκει θεαματικές λύσεις. Επιχειρεί να διαχειριστεί την πολυπλοκότητα, να μειώσει τον κίνδυνο και να δημιουργήσει συνθήκες σταθερότητας. Αυτό απαιτεί χρόνο, συντονισμό και, κυρίως, σαφή κατανομή ευθυνών.

Και εδώ επιστρέφουμε στην αρχική διατύπωση.

Το «you break it, you own it» δεν είναι απλώς μια φράση. Είναι ένας κανόνας που υπενθυμίζει ότι οι στρατηγικές επιλογές έχουν συνέπειες και ότι αυτές οι συνέπειες δεν μπορούν να μετακυλίονται κατά βούληση.

Η κρίση στο Στενό του Ορμούζ αποτελεί μια δοκιμασία όχι μόνο στρατιωτικής ικανότητας, αλλά και στρατηγικής υπευθυνότητας.

Το στενό θα ανοίξει ξανά. Αλλά όχι με έναν αιφνιδιασμό δυνάμεων επιδρομής. Όχι με μια επίδειξη ισχύος. Και σίγουρα όχι με τη μεταφορά του προβλήματος σε τρίτους.

Θα ανοίξει όταν αντιμετωπιστεί ως αυτό που πραγματικά είναι. Ένα σύνθετο, συστημικό πρόβλημα που απαιτεί εκστρατεία, όχι επιδρομή. Ευθύνη, όχι μετατόπιση. Στρατηγική, όχι ευσεβείς πόθους.

Και μόνο τότε, η ναυσιπλοΐα θα επιστρέψει όχι απλώς ως δυνατότητα, αλλά ως βεβαιότητα.

*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).