Η εκεχειρία των ΗΠΑ με το Ιράν ερμηνευμένη με όρους στρατηγικής
Γράφει ο Δημήτριος Τσαϊλάς*
Σε περιόδους κρίσης, η ιστορία συχνά επιστρατεύεται όχι ως οδηγός, αλλά ως όπλο. Η σύγκριση της σύγχρονης διπλωματίας με τις ιστορικές αποτυχίες έχει γίνει σχεδόν αυτόματη ως μια εύκολη καταδίκη κάθε ηγέτη που επιλέγει να παύσει τη στρατιωτική δράση. Ωστόσο, τέτοιες αναλογίες συσκοτίζουν περισσότερο απ’ όσο διαφωτίζουν. Συμπιέζουν την πολυπλοκότητα σε καρικατούρα και συγχέουν την αυτοσυγκράτηση με την αδυναμία. Η πρόσφατη εκεχειρία μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν, που επετεύχθη έπειτα από εβδομάδες κλιμάκωσης, έχει ήδη χαρακτηριστεί από επικριτές ως κατευνασμός ή και ως στρατηγική ήττα. Όμως αυτές οι ερμηνείες παρερμηνεύουν τόσο τη φύση του σύγχρονου πολέμου όσο και τις απαιτήσεις της στρατηγικής σε έναν διασυνδεδεμένο κόσμο.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και πολύ λιγότερο θεατρική. Μια προσωρινή εκεχειρία, ακόμη και αν επιτυγχάνεται μέσα από ασάφειες και ατελείς όρους, δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην ένδειξη αδυναμίας. Μπορεί να είναι έκφραση πειθαρχίας ή ακόμη και αναγνώριση ότι στον σύγχρονο πόλεμο, η αυτοσυγκράτηση είναι συχνά το πιο κοφτερό εργαλείο ισχύος.
Το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε στους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής δεν είναι αν οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να συνεχίσουν τις στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά του Ιράν. Προφανώς και μπορούν. Το ερώτημα είναι αν κάτι τέτοιο εξυπηρετεί τις στρατηγικές προτεραιότητες των ΗΠΑ, ή τις υπονομεύει.
Αυτή η διάκριση είναι καθοριστική.
Ο πειρασμός της τακτικής επιτυχίας
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν τη στρατιωτική ικανότητα να συνεχίσουν και να εντείνουν τις επιχειρήσεις κατά του Ιράν. Πράγματι, οι πρώτες φάσεις της σύγκρουσης κατέδειξαν σημαντική επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα. Όμως, όπως διδάσκει επανειλημμένα η ιστορία, η επιτυχία στο πεδίο της μάχης δεν μεταφράζεται αυτόματα σε στρατηγική νίκη.
Αυτό είναι το διαχρονικό δίδαγμα της Πύρρειου νίκης. Μπορεί να κερδίζεις μάχες και παρ’ όλα αυτά να χάνεις τον πόλεμο.
Μια σύγχρονη μεγάλη δύναμη αντιμετωπίζει το ίδιο δίλημμα, αν και σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Οι στρατιωτικές εκστρατείες καταναλώνουν πόρους, όχι μόνο όπλα και πυρομαχικά, αλλά και προσοχή, πολιτικό κεφάλαιο και στρατηγική ευελιξία. Σε έναν κόσμο πολλαπλών ταυτόχρονων κρίσεων, οι πόροι αυτοί είναι πεπερασμένοι.
Η αδιάκοπη επιδίωξη μέγιστων αποτελεσμάτων ενέχει τον κίνδυνο να μετατρέψει την επιτυχία σε υπερέκταση.
Η ψευδαίσθηση του «σίγουρου νικητή»
Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εισήλθαν στις διαπραγματεύσεις από θέση απόλυτης ισχύος, μόνο για να την εγκαταλείψουν πρόωρα. Συχνά χρησιμοποιείται η μεταφορά ενός τέλειου χαρτιού που σπαταλήθηκε. Όμως ο πόλεμος δεν είναι πόκερ.
Η μεταφορά είναι ελκυστική, αλλά εσφαλμένη. Προϋποθέτει ότι η στρατιωτική υπεροχή μεταφράζεται αυτόματα σε πολιτική επιρροή και ότι η κλιμάκωση έχει ελάχιστο κόστος. Καμία από τις δύο παραδοχές δεν ισχύει στην πραγματικότητα.
Το Ιράν δεν είναι ένας συμβατικός αντίπαλος. Δρα μέσω ασυμμετρίας, πληρεξουσίων και κλιμακούμενων αντιδράσεων που εκτείνονται πολύ πέρα από ένα ενιαίο πεδίο μάχης. Η συνέχιση των αμερικανικών πληγμάτων δεν θα συνέβαινε σε κενό, θα προκαλούσε αντίποινα σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, από τη Λεβαντίνη έως τον Περσικό Κόλπο και την Ερυθρά Θάλασσα. Οι αγορές ενέργειας θα συνέχιζαν την αρνητική τους αντίδραση. Οι σύμμαχοι θα εμπλέκονταν. Η σύγκρουση θα διευρυνόταν.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η έννοια ενός «σίγουρου νικηφόρου φύλλου» είναι ψευδαίσθηση. Η ισχύς μετριέται όχι μόνο από το τι μπορεί να καταστρέψει ένα κράτος, αλλά και από το τι μπορεί να αντέξει.
Η εκεχειρία δεν είναι συνθηκολόγηση
Η συμφωνία εκεχειρίας υπό όρους, προσωρινή και εύθραυστη, έχει επικριθεί για τις ασάφειές της. Το Ιράν διατηρεί δυνατότητες. Οι διαφωνίες για τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν. Οι συγκρούσεις μέσω πληρεξουσίων συνεχίζονται.
Όλα αυτά ισχύουν. Αλλά τίποτα από αυτά δεν αποδεικνύει ότι η εκεχειρία αποτελεί στρατηγικό σφάλμα.
Η εκεχειρία δεν είναι συνθήκη ειρήνης. Δεν αποτελεί αποδοχή των θέσεων του αντιπάλου. Είναι μια παύση, μια επιχειρησιακή απόφαση για την αναστολή της κλιμάκωσης, διατηρώντας παράλληλα την ικανότητα δράσης. Σε αυτή την περίπτωση, έχει ήδη επιφέρει απτά αποτελέσματα. Μερική αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας σε κρίσιμο θαλάσσιο πέρασμα, αποκλιμάκωση που έγινε δεκτή θετικά διεθνώς και σταθεροποιητικές πιέσεις στις αγορές ενέργειας.
Στη στρατηγική, ο χρόνος δεν είναι παραχώρηση. Είναι πόρος.
Πολεμικοί στόχοι και στρατηγική σαφήνεια
Μία από τις πιο βάσιμες κριτικές αφορά την ασάφεια γύρω από τους πολεμικούς στόχους. Τι ακριβώς επιδίωκαν να πετύχουν οι Ηνωμένες Πολιτείες;
Αν ο στόχος ήταν η αλλαγή καθεστώτος, τότε μια εκεχειρία είναι πράγματι υποχώρηση. Όμως η αλλαγή καθεστώτος δεν διατυπώθηκε ποτέ ως επίσημη πολιτική, και όχι τυχαία. Η ιστορία δείχνει ότι οι εξωτερικά επιβαλλόμενες αλλαγές καθεστώτων στη Μέση Ανατολή είναι δαπανηρές, αβέβαιες και συχνά αντιπαραγωγικές.
Αν, αντιθέτως, ο στόχος ήταν η αποδυνάμωση συγκεκριμένων δυνατοτήτων, η αποκατάσταση της αποτροπής και η επιβολή κόστους σε αποσταθεροποιητικές ενέργειες, τότε μια περιορισμένη εκστρατεία ακολουθούμενη από παύση μπορεί να είναι απολύτως συμβατή με αυτούς τους σκοπούς.
Αυτό δεν είναι πρωτοφανές. Κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Κόσοβο το 1999, οι Ηνωμένες Πολιτείες υπό τον Μπιλ Κλίντον τερμάτισαν τις στρατιωτικές επιχειρήσεις χωρίς αλλαγή καθεστώτος. Ο Μιλόσεβιτς παρέμεινε στην εξουσία, προσωρινά. Ωστόσο, η επέμβαση θεωρείται ευρέως επιτυχής, διότι ευθυγράμμισε τα στρατιωτικά μέσα με περιορισμένους πολιτικούς στόχους. Η στρατηγική δεν αφορά τη μέγιστη δυνατή έκβαση, αφορά την επαρκή έκβαση.
Η αξία του χρόνου και η διατήρηση της ισχύος
Μια εκεχειρία δεν επιλύει μια σύγκρουση. Κάνει κάτι πιο ταπεινό, και συχνά πιο πολύτιμο, δημιουργεί χρόνο.
- Χρόνο για αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.
- Χρόνο για αναπλήρωση αποθεμάτων.
- Χρόνο για διαβούλευση με συμμάχους.
- Χρόνο για δοκιμή διπλωματικών διαύλων.
Σε μια εποχή υψηλής έντασης συγκρούσεων και σύνθετων εφοδιαστικών αλυσίδων, ο χρόνος είναι στρατηγικός πόρος. Τα προηγμένα οπλικά συστήματα δεν αναπληρώνονται άμεσα. Η βιομηχανική ικανότητα έχει σημασία όσο και ο επιχειρησιακός ρυθμός. Μια παύση στις εχθροπραξίες επιτρέπει σε ένα κράτος να ανακτήσει την ισορροπία του.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στο ευρύτερο στρατηγικό περιβάλλον. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν εμπλέκονται σε ένα μόνο θέατρο επιχειρήσεων. Αντιμετωπίζουν ταυτόχρονες προκλήσεις στην Ευρώπη και στον Ινδο-Ειρηνικό, όπου διακυβεύονται πολύ σημαντικότερα μακροπρόθεσμα συμφέροντα.
Η δυσανάλογη κατανάλωση πόρων σε ένα δευτερεύον θέατρο ενέχει τον κίνδυνο ενός κλασικού στρατηγικού σφάλματος. Να κερδίζεται η άμεση μάχη αλλά να αποδυναμώνεται η θέση στο αποφασιστικό μέτωπο.
Ελευθερία ναυσιπλοΐας, αρχή και πράξη
Οι επικριτές προειδοποιούν ότι η διαπραγμάτευση για την πρόσβαση στα Στενά του Ορμούζ υπονομεύει αιώνες της ναυτικής αρχής περί ελευθερίας των θαλασσίων διελεύσεων. Πρόκειται για σοβαρή ανησυχία. Η ελευθερία της ναυσιπλοΐας αποτελεί θεμέλιο της διεθνούς τάξης. Ωστόσο, η στρατηγική οφείλει να διακρίνει μεταξύ αρχής και εφαρμογής. Μια προσωρινή ρύθμιση για την αποκατάσταση της λειτουργίας ενός κρίσιμου θαλάσσιου περάσματος δεν ισοδυναμεί με παραχώρηση κυριαρχίας ή εγκατάλειψη αρχών.
Ο στόχος είναι η διατήρηση της ελευθερίας ναυσιπλοΐας χωρίς πρόκληση ευρύτερης σύγκρουσης. Υπάρχει διαφορά μεταξύ αναγνώρισης μιας απειλής και νομιμοποίησής της. Προσωρινές ρυθμίσεις ή μέτρα αποκλιμάκωσης δεν αναθεωρούν κατ’ ανάγκην το διεθνές δίκαιο.
Αντιθέτως, η διαρκής χρήση στρατιωτικής ισχύος για την επιβολή κανόνων ενέχει και αυτή κινδύνους. Αν κάθε πρόκληση οδηγεί σε κλιμάκωση, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι διαρκής αστάθεια.
Ο στόχος πρέπει να είναι η διατήρηση της ελευθερίας ναυσιπλοΐας όχι μόνο μέσω αποτροπής, αλλά και μέσω σταθερότητας.
Σύμμαχοι και στρατηγική πραγματικότητα
Η κριτική ότι μια διμερής εκεχειρία παραμερίζει συμμάχους είναι σοβαρή, αλλά όχι πρωτόγνωρη. Οι συμμαχίες απαιτούν συνεχή διαχείριση. Η ανησυχία είναι εύλογη. Η συνοχή των συμμαχιών είναι κρίσιμη. Ωστόσο, η ηγεσία δεν ταυτίζεται πάντα με την ομοιομορφία δράσης. Οι σύμμαχοι έχουν διαφορετικές απειλές, δυνατότητες και πολιτικούς περιορισμούς. Οι Ηνωμένες Πολιτείες οφείλουν να ισορροπούν τις δεσμεύσεις τους με τις παγκόσμιες ευθύνες τους.
Μια προσωρινή παύση μπορεί να προσφέρει τον απαραίτητο χρόνο για συντονισμό και κοινή στρατηγική. Η ανεξέλεγκτη κλιμάκωση, αντίθετα, μπορεί να επιβάλει δυσανάλογα βάρη στους συμμάχους.
Η ηγεσία δεν είναι πάντα δράση. Μερικές φορές είναι αυτοσυγκράτηση.
Τα όρια της στρατιωτικής ισχύος
Η πεποίθηση ότι η συνεχής στρατιωτική πίεση οδηγεί σε πολιτική λύση δεν επιβεβαιώνεται πάντα.
Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις μπορούν να επιβάλουν κόστος, αλλά σπάνια μετασχηματίζουν πολιτικά καθεστώτα από μόνες τους.
Η προσδοκία ότι η συνέχιση των επιχειρήσεων θα παρήγαγε ριζικά διαφορετικό αποτέλεσμα είναι αβέβαιη.
Το κόστος, αντίθετα, είναι βέβαιο.
Συμπεράσματα
Ο στόχος της στρατηγικής δεν είναι η νίκη σε κάθε μάχη, αλλά η διατήρηση ενός διαρκούς πλεονεκτήματος. Η εκεχειρία δεν είναι αυτοσκοπός. Είναι εργαλείο. Η αξία της εξαρτάται από τη χρήση της.
Μια εκεχειρία μπορεί να συμβάλει σε αυτό, εφόσον χρησιμοποιηθεί σωστά:
- για ανασυγκρότηση ισχύος
- για συντονισμό συμμάχων
- για διπλωματική διερεύνηση
- για εστίαση σε κρίσιμες προτεραιότητες:
- για διατήρηση της επιχειρησιακής ετοιμότητας
- για μείωση του κίνδυνου κλιμάκωσης
Η αυτοσυγκράτηση δεν είναι αδυναμία. Είναι ένδειξη ωριμότητας.
Η πραγματική ισχύς δεν έγκειται στο να ενεργεί κανείς παντού και πάντα, αλλά στο να γνωρίζει πού, πότε και γιατί πρέπει να ενεργήσει και πότε όχι.
Είναι η κατανόηση ότι στον 21ο αιώνα, η πραγματική ισχύς δεν βρίσκεται μόνο στην ικανότητα δράσης, αλλά και στη σοφία της παύσης.
**Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).
