Η συμπλήρωση 82 ετών από την Απόβαση στη Νορμανδία (D-Day) δεν αποτελεί απλώς μια ιστορική υπενθύμιση της μεγαλύτερης αμφίβιας επιχείρησης στον κόσμο, αλλά έναν διαχρονικό γεωπολιτικό καθρέφτη. Σε μια εποχή όπου το διεθνές σύστημα βρίσκεται σε κατάσταση πλήρους ρευστότητας, η συζήτηση γύρω από την υποτιθέμενη «παρακμή» των Ηνωμένων Πολιτειών και την ανάδυση νέων πόλων ισχύος, όπως η Κίνα, κυριαρχεί στις παγκόσμιες αναλύσεις.

Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο ιδρυτής του δικτύου Geopolitical Futures, George Friedman, ο υπόλοιπος κόσμος υποπίπτει διαχρονικά στο ίδιο μεθοδολογικό σφάλμα: κρίνει την Αμερική με βάση τα δικά του, στατικά πολιτισμικά κριτήρια, αδυνατώντας να κατανοήσει τον εσωτερικό μηχανισμό που την κρατά στην κορυφή.

Η αρχή της «δημιουργικής καταστροφής» και η επανεπινόησης

Για τους εξωτερικούς παρατηρητές, οι έντονες κοινωνικές διαιρέσεις στο εσωτερικό των ΗΠΑ, οι πολωμένες εκλογικές αναμετρήσεις και η αμφιλεγόμενη ρητορική της ηγεσίας της, ερμηνεύονται ως σημάδια ενός συστημικού «αποσυντονισμού». Πρόκειται για μια οφθαλμαπάτη.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι ένα παραδοσιακό έθνος-κράτος με ιστορία αιώνων προσκολλημένη σε μια συγκεκριμένη γεωγραφία ή δομή. Είναι ένα τεχνητά «εφευρεμένο» κράτος, θεμελιωμένο πάνω σε ένα συνταγματικό/μηχανικό project και έναν πληθυσμό που διαμορφώθηκε από διαδοχικά μεταναστευτικά κύματα ανθρώπων που αναζητούσαν μια ρήξη με το παρελθέν τους.

Ως εκ τούτου, η αμερικανική κουλτούρα είναι εγγενώς συνδεδεμένη με την έννοια της θεσμοθετημένης απαξίωσης και της συνεχούς επανεπινόησης. Το χάος που βιώνει η Αμερική κατά περιόδους δεν είναι το τέλος της, αλλά η απαραίτητη φάση της «δημιουργικής καταστροφής» πριν από τη γέννηση μιας νέας εσωτερικής τάξης πραγμάτων.

Το ιστορικό παράλληλο: Από το Περλ Χάρμπορ στην D-Day

Το γεωπολιτικό αυτό τυφλό σημείο δεν είναι καινούργιο. Το 1941, τόσο η Ιαπωνία όσο και η ναζιστική Γερμανία θεώρησαν ότι οι ΗΠΑ, βυθισμένες τότε στη Μεγάλη Ύφεση, βαθιά διαιρεμένες πολιτικά και με ισχυρά απομονωτικά κινήματα στο εσωτερικό τους, δεν θα μπορούσαν να αντιδράσουν.

Η απόφαση του Αδόλφου Χίτλερ να κηρύξει τον πόλεμο στις ΗΠΑ, τέσσερις ημέρες μετά την επίθεση στο Περλ Χάρμπορ, καταγράφεται ως ένα από τα πιο μοιραία στρατηγικά λάθη της ιστορίας. Η εξωτερική απειλή λειτούργησε ως άμεσος ενοποιητικός καταλύτης. Μέσα σε ελάχιστες ώρες, η αμερικανική κοινωνία παραμέρισε τις διαφορές της και η βιομηχανική της ισχύς μετατράπηκε σε μια πολεμική μηχανή που έκανε εφικτή την D-Day και άλλαξε την πορεία του κόσμου.

Το ίδιο μοτίβο επαναλήφθηκε στον Αμερικανικό Εμφύλιο, αλλά και στη δεκαετία του 1970, όταν η κρίση του Βιετνάμ και το Watergate έδιναν την εντύπωση μιας καταρρέουσας υπερδύναμης, η οποία όμως ανασυντάχθηκε και κυριάρχησε τις επόμενες δεκαετίες.

Η θεωρία των κύκλων: Η «καταιγίδα» πριν τη «γαλήνη»

Σύμφωνα με την ανάλυση του Friedman, η τρέχουσα πολιτική αστάθεια στις ΗΠΑ ήταν ιστορικά προβλέψιμη, καθώς διανύουμε το σημείο σύγκλισης δύο μεγάλων ιστορικών κύκλων (του 80ετούς θεσμικού και του 50ετούς κοινωνικοοικονομικού κύκλου).

Βρισκόμαστε στο μάτι της «καταιγίδας», όπου η δυσπιστία προς τους θεσμούς και η ακραία πολιτική πόλωση θυμίζουν τις ημέρες του Andrew Jackson ή του Abraham Lincoln. Ωστόσο, η ιστορία δείχνει ότι κάθε 50 χρόνια, μέσα από αυτή την ένταση, αναδύεται μια νέα εσωτερική δομή και ένα νέο οικονομικό μοντέλο (όπως συνέβη με τη φορολογική και τεχνολογική επανάσταση της εποχής Reagan μετά την κρίση του ’70).

Η επόμενη μεγάλη πρόκληση των ΗΠΑ δεν είναι στρατιωτική, αλλά δημογραφική (γήρανση πληθυσμού). Όμως, η αμερικανική ικανότητα να απορροφά και να αναπτύσσει ρηξικέλευθες τεχνολογίες, όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη  και η επιστήμη των υλικών, αναμένεται να αποτελέσει τη βάση για την επόμενη περίοδο της «γαλήνης».

Η στρατηγική αποδέσμευση από την Ευρώπη και η στροφή στο εσωτερικό

Η γεωπολιτική πραγματικότητα επιβάλλει και μια αναθεώρηση των συμμαχιών. Η εμπλοκή των ΗΠΑ στην Ευρώπη κατά τον Ψυχρό Πόλεμο είχε έναν ξεκάθαρο στόχο: να εμποδίσει τη Σοβιετική Ένωση να ελέγξει τον Ατλαντικό, κάτι που θα αποτελούσε άμεση απειλή για την αμερικανική ενδοχώρα.

Σήμερα, η ρωσική απειλή έχει απομυθοποιηθεί στο πεδίο της Ουκρανίας, αποδεικνύοντας ότι η Μόσχα δεν διαθέτει τη συμβατική ισχύ να απειλήσει τη Δυτική Ευρώπη. Κατά συνέπεια, η Ουάσιγκτον μετατοπίζει το ενδιαφέρον της πίσω στην ασφάλεια της δικής της επικράτειας και του Δυτικού Ημισφαιρίου. Η απροθυμία της Ευρώπης να επενδύσει σοβαρά στην άμυνά της, παρά το γεγονός ότι διαθέτει οικονομικό μέγεθος μεγαλύτερο από της Κίνας, ενισχύει την τάση της Αμερικής για μια ριζική αναδιαμόρφωση της εξωτερικής της πολιτικής, μακριά από τον ρόλο του «παγκόσμιου χωροφύλακα».

Συμπέρασμα

Οι αναλύσεις που προεξοφλούν την πτώση της Αμερικής παραβλέπουν το βασικότερο χαρακτηριστικό της: την ανθεκτικότητα μέσα από το χάος. Ενώ άλλες δυνάμεις εγκλωβίζονται στις ιστορικές και πολιτισμικές τους αγκυλώσεις, οι ΗΠΑ έχουν αποδείξει ότι μπορούν να υποστούν βίαιες εσωτερικές αλλαγές και να αναδυθούν ισχυρότερες. Το να θεωρεί κανείς τη σημερινή πολιτική ένταση ως το τέλος της αμερικανικής ισχύος είναι, αν μη τι άλλο, μια ιστορικά ανιστόρητη προσέγγιση.