Ο πόλεμος των drones μεταφέρει τη σύγκρουση βαθιά στο εσωτερικό της Ρωσίας – και το Κρεμλίνο πηγαίνει στις εκλογές το διάστημα 18–20 Σεπτεμβρίου με ένα πρόβλημα που δεν είναι εκλογικό αλλά πολιτικό: ο πόλεμος που θα έπρεπε να βρίσκεται μακριά από τη ρωσική κοινωνία βρίσκεται πλέον πάνω από τα κεφάλια της.

Υπάρχουν στιγμές σε έναν πόλεμο κατά τις οποίες η σημασία ενός πλήγματος δεν μετριέται μόνο από το μέγεθος της καταστροφής που προκαλεί. Μετριέται από την απόσταση που διένυσε για να φτάσει στον στόχο του.

Όταν ουκρανικά μη επανδρωμένα συστήματα μπορούν να εμφανίζονται πάνω από ενεργειακές εγκαταστάσεις περισσότερο από 3.000 χιλιόμετρα από την Ουκρανία, το σημαντικότερο μήνυμα προς τη Μόσχα δεν είναι ότι καταστράφηκε ακόμη μία εγκατάσταση. Είναι ότι η έννοια του ρωσικού «ασφαλούς μετόπισθεν» αρχίζει να αμφισβητείται.

Και αυτό συμβαίνει σε μια εξαιρετικά ευαίσθητη χρονική στιγμή. Από τις 18 έως τις 20 Σεπτεμβρίου οι Ρώσοι ψηφίζουν για τη νέα Κρατική Δούμα. Δεν υπάρχει σοβαρό σενάριο σύμφωνα με το οποίο οι εκλογές αυτές μπορούν να δημιουργήσουν πρόβλημα στον Vladimir Putin ή το σύστημα εξουσίας που έχει οικοδομήσει το Κρεμλίνο. Το πραγματικό πολιτικό πρόβλημα βρίσκεται αλλού.

Οι εκλογές διεξάγονται τέσσερα και πλέον χρόνια μετά την έναρξη αυτού που το Κρεμλίνο εξακολουθεί να αποκαλεί «ειδική στρατιωτική επιχείρηση». Μόνο που η επιχείρηση δεν τελείωσε γρήγορα, όπως άφηνε να εννοηθεί η αρχική ρωσική στρατηγική. Εξελίχθηκε σε έναν μακρύ πόλεμο φθοράς και τώρα ένα μέρος αυτού του πολέμου επιστρέφει στο εσωτερικό της ίδιας της Ρωσίας.

 

Ο περιφερειάρχης Dmitry Artyukhov ανακοίνωσε ότι drone έφθασε στο Novy Urengoy και ότι προκλήθηκε πυρκαγιά σε βιομηχανική εγκατάσταση. Δεν αναφέρθηκαν θύματα. Η Μόσχα, ωστόσο, δεν έχει επιβεβαιώσει όλες τις ουκρανικές αναφορές για την έκταση των ζημιών ή ακριβώς ποιες εγκαταστάσεις επλήγησαν

 

Από το μέτωπο στην καρδιά της ρωσικής ενεργειακής βιομηχανίας

Στις 9 Σεπτεμβρίου η Ουκρανία ανακοίνωσε πλήγματα σε δύο εγκαταστάσεις φυσικού αερίου στην περιοχή Yamal-Nenets της δυτικής Σιβηρίας, μία από τις σημαντικότερες ζώνες παραγωγής φυσικού αερίου της Ρωσίας.

Η περιοχή βρίσκεται περίπου 3.000 χιλιόμετρα από την Ουκρανία. Οι ρωσικές περιφερειακές αρχές επιβεβαίωσαν πυρκαγιά σε βιομηχανική εγκατάσταση στο Novy Urengoy, χωρίς όμως να επιβεβαιώσουν το σύνολο των ουκρανικών ισχυρισμών για τους στόχους και τις ζημιές.

Η επιλογή της περιοχής έχει ιδιαίτερη σημασία. Το Yamal-Nenets βρίσκεται στην καρδιά της ρωσικής παραγωγής φυσικού αερίου. Μέχρι πρόσφατα, η τεράστια γεωγραφική απόσταση λειτουργούσε από μόνη της ως μία μορφή στρατηγικής προστασίας.

Αυτό ακριβώς επιχειρεί να καταργήσει το Κίεβο. Την ίδια περίοδο, το Novorossiysk στη Μαύρη Θάλασσα δέχθηκε μεγάλη επίθεση με drones. Πρόκειται για κόμβο στρατηγικής σημασίας: λιμάνι εξαγωγής πετρελαίου, πετρελαϊκών προϊόντων και σιτηρών, αλλά και σημαντικό σημείο της ρωσικής στρατιωτικής παρουσίας στη Μαύρη Θάλασσα.

Οι ρωσικές αρχές ανακοίνωσαν τέσσερις νεκρούς, μεταξύ των οποίων ένα παιδί, και 29 τραυματίες από την επίθεση. Η ουκρανική πλευρά ανακοίνωσε ότι στόχευσε στρατιωτικές λιμενικές εγκαταστάσεις, πετρελαϊκές υποδομές και πολεμικά πλοία.

Λίγες ώρες αργότερα, ο πόλεμος εμφανίστηκε και στο Σότσι. Θαλάσσια drones έφτασαν στη γνωστότερη ίσως ρωσική παραθεριστική πόλη της Μαύρης Θάλασσας, τραυματίζοντας οκτώ ανθρώπους και προκαλώντας ζημιές σε παραλιακές εγκαταστάσεις. Το Σότσι δεν είναι απλώς ένας τουριστικός προορισμός. Είναι η πόλη των Χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων του 2014 και ένας τόπος με ισχυρό συμβολικό φορτίο για τη σύγχρονη Ρωσία. Εκεί βρίσκεται επίσης επίσημη προεδρική κατοικία, χωρίς πάντως να υπάρχουν στοιχεία ότι αποτέλεσε στόχο της επίθεσης.

Η γεωγραφία αρχίζει επομένως να λέει τη δική της ιστορία. Από το Novorossiysk και το Σότσι στη Μαύρη Θάλασσα μέχρι το Yamal στη Σιβηρία, ο πόλεμος αποκτά μια ακτίνα που θα ήταν δύσκολο να φανταστεί κανείς στα πρώτα στάδια της σύγκρουσης.

Η Ρωσία κάνει ακριβώς το ίδιο στην Ουκρανία

Η εικόνα, βέβαια, δεν είναι μονόπλευρη. Την ώρα που η Ουκρανία επιχειρεί να μεταφέρει τον πόλεμο βαθύτερα στη ρωσική επικράτεια, η Ρωσία εντείνει τη δική της εκστρατεία drones και πυραύλων εναντίον ουκρανικών πόλεων και υποδομών.

 

Ένα πρατήριο καυσίμων της Ukrnafta, στην περιοχή Holosiivskyi του Κιέβου, καταστράφηκε ολοσχερώς από τη φωτιά μετά από ρωσική επίθεση.

Στις 8 Σεπτεμβρίου, το Κίεβο δέχθηκε νέα μαζική επίθεση με drones και πυραύλους. Πέντε άνθρωποι σκοτώθηκαν και δεκάδες τραυματίστηκαν, ενώ επλήγησαν πολυκατοικίες, σχολείο, κλινική, αποθήκες και άλλες εγκαταστάσεις.

Την επόμενη ημέρα, ρωσικά drones έπληξαν μεταξύ άλλων το Sumy και συνοριακό πέρασμα μεταξύ Ουκρανίας και Μολδαβίας. Δύο άνθρωποι σκοτώθηκαν στο Sumy και 20 τραυματίστηκαν, ενώ άλλοι δύο σκοτώθηκαν στο συνοριακό πέρασμα.

Η επιλογή των στόχων δείχνει ότι και η Μόσχα επιχειρεί να χτυπήσει όχι μόνο στρατιωτικές δυνατότητες αλλά το ευρύτερο σύστημα που κρατά την Ουκρανία λειτουργική: εμπορικές διαδρομές, αποθήκες, υποδομές, συνοριακούς σταθμούς και δίκτυα logistics. Έτσι δημιουργείται ουσιαστικά ένα δεύτερο μέτωπο.

Όχι πάνω στον χάρτη των χαρακωμάτων, αλλά πάνω στον χάρτη των υποδομών.

Ο πόλεμος των drones αλλάζει την έννοια του «μετόπισθεν»

Για δεκαετίες η στρατιωτική γεωγραφία στηριζόταν σε μια σχετικά απλή διάκριση. Υπήρχε το μέτωπο και υπήρχε το μετόπισθεν.

Στο πρώτο συγκεντρώνονταν οι δυνάμεις που πολεμούσαν. Στο δεύτερο βρίσκονταν τα εργοστάσια, οι αποθήκες, τα ενεργειακά δίκτυα, τα κέντρα διοίκησης και η κοινωνία που συνέχιζε να λειτουργεί. Τα drones μεγάλης εμβέλειας αρχίζουν να διαλύουν αυτή τη διάκριση.

Η Ρωσία διαθέτει τεράστιο στρατηγικό βάθος. Η γεωγραφία υπήρξε ιστορικά ένα από τα σημαντικότερα στρατηγικά της πλεονεκτήματα. Όμως μια χώρα έκτασης περίπου 17 εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων αντιμετωπίζει ένα παράδοξο όταν ο αντίπαλός της αποκτά φθηνότερα, μακράς εμβέλειας μη επανδρωμένα συστήματα.

Το μέγεθος μετατρέπεται και σε πρόβλημα άμυνας. Δεν είναι δυνατόν να προστατευθούν στον ίδιο βαθμό όλα τα διυλιστήρια, οι αγωγοί, οι σταθμοί φυσικού αερίου, οι αποθήκες, τα εργοστάσια, οι στρατιωτικές βάσεις, τα αεροδρόμια και τα λιμάνια μιας τόσο μεγάλης επικράτειας.

Κάθε νέο ουκρανικό πλήγμα εκατοντάδες ή χιλιάδες χιλιόμετρα πίσω από το μέτωπο υποχρεώνει θεωρητικά τη Ρωσία να διευρύνει ακόμη περισσότερο την ομπρέλα προστασίας της.

Εδώ εμφανίζεται η οικονομία της αεράμυνας. Το ζητούμενο για την Ουκρανία δεν είναι απαραίτητα να καταστρέψει κάθε στόχο. Αρκεί ορισμένες φορές να αποδείξει ότι μπορεί να τον προσεγγίσει. Η απειλή και μόνο υποχρεώνει τον αντίπαλο να διασπείρει αντιαεροπορικά συστήματα, προσωπικό, ηλεκτρονικά μέσα και πόρους σε όλο και μεγαλύτερη γεωγραφική περιοχή.

Η Ρωσία εφαρμόζει την ίδια λογική από την αντίθετη πλευρά, επιχειρώντας με μαζικά κύματα drones να εξαντλήσει τους ουκρανικούς αναχαιτιστές και να καταστήσει οικονομικά δυσβάστακτη την προστασία ολόκληρης της χώρας. Ο πόλεμος των drones είναι επομένως και πόλεμος κόστους.

Και τώρα έρχονται οι εκλογές

Εδώ βρίσκεται η πολιτική διάσταση που κάνει τη συγκυρία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Στις 18, 19 και 20 Σεπτεμβρίου διεξάγονται οι εκλογές για την Κρατική Δούμα, μαζί με άλλες εκλογικές διαδικασίες σε ρωσικές περιφέρειες. Είναι οι πρώτες βουλευτικές εκλογές μετά την έναρξη του πολέμου το 2022.

Το Κρεμλίνο δεν φαίνεται να αντιμετωπίζει ρεαλιστικό κίνδυνο απώλειας της πολιτικής εξουσίας μέσω της κάλπης. Η αντιπολίτευση είναι δραστικά περιορισμένη και το πολιτικό σύστημα είναι οργανωμένο με τρόπο που προσφέρει στην εξουσία τεράστιο πλεονέκτημα.

Γι’ αυτό το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται τόσο στο ποιος θα κερδίσει. Βρίσκεται στο περιβάλλον μέσα στο οποίο θα ψηφίσουν οι Ρώσοι.

Η ουκρανική εκστρατεία drones είχε ήδη αισθητές επιπτώσεις στη ρωσική καθημερινότητα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Σύμφωνα με καταμέτρηση του Associated Press βάσει των ανακοινώσεων του ρωσικού υπουργείου Άμυνας, περισσότεροι από 43.000 ουκρανικοί drones αναχαιτίστηκαν πάνω από τη Ρωσία και την κατεχόμενη Κριμαία από τον Ιούνιο έως τον Αύγουστο – σχεδόν εξαπλάσιος αριθμός σε σχέση με το προηγούμενο καλοκαίρι.

Αεροδρόμια έκλεισαν, πτήσεις ακυρώθηκαν, διυλιστήρια και αποθήκες επλήγησαν και σε ορισμένες περιοχές εμφανίστηκαν προβλήματα στην τροφοδοσία καυσίμων. Ο πόλεμος άρχισε να γίνεται ορατός. Και αυτό είναι πολιτικά πολύ διαφορετικό από έναν πόλεμο που διεξάγεται εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά.

Το πρόβλημα του Κρεμλίνου δεν είναι η ήττα στην κάλπη

Ο Putin δεν χρειάζεται να φοβάται ότι στις 20 Σεπτεμβρίου θα ξυπνήσει και θα έχει χάσει τον έλεγχο της Κρατικής Δούμας. Αυτό δεν είναι το κρίσιμο ερώτημα. Το ερώτημα είναι τι ακριβώς καλείται πλέον το Κρεμλίνο να εξηγήσει στη ρωσική κοινωνία.

Η «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2022. Τέσσερα και πλέον χρόνια αργότερα, δεν έχει ολοκληρωθεί. Δεν περιορίζεται στα εδάφη της Ουκρανίας. Και, κυρίως, δεν μπορεί πλέον να απομονωθεί πλήρως από την καθημερινότητα στο εσωτερικό της Ρωσίας.

Οι εκλογές μπορεί να είναι ελεγχόμενες. Τα drones όμως δεν είναι.

Αυτό ίσως εξηγεί γιατί το ζήτημα της ασφάλειας έχει αποκτήσει τόσο μεγάλη σημασία ενόψει της ψηφοφορίας. Η ίδια η Κεντρική Εκλογική Επιτροπή έχει θεσπίσει ειδικές διαδικασίες για περιοχές που θεωρούνται περισσότερο εκτεθειμένες, μεταξύ των οποίων Belgorod, Bryansk, Kursk, Rostov, Krasnodar, Κριμαία και Sevastopol.

Υπάρχει μάλιστα μια ακόμη πιο αποκαλυπτική ένδειξη του προβληματισμού στο εσωτερικό του συστήματος. Τον Ιούνιο, η ανεξάρτητη Meduza ανέφερε, επικαλούμενη πηγές κοντά στη ρωσική προεδρική διοίκηση, ότι στελέχη των υπηρεσιών ασφαλείας είχαν εισηγηθεί ακόμη και αναβολή των εκλογών, σε μια περίοδο κατά την οποία ουκρανικά drones πραγματοποιούσαν αλλεπάλληλες επιθέσεις στη Μόσχα. Η πρόταση δεν υιοθετήθηκε, αλλά και μόνο το γεγονός ότι φέρεται να συζητήθηκε είναι ενδεικτικό.

Το Κρεμλίνο χρειάζεται επομένως να διατηρήσει δύο αφηγήματα ταυτόχρονα.

• Ότι η Ρωσία ελέγχει την πορεία του πολέμου.
• Και ότι η ρωσική κοινωνία παραμένει ασφαλής από τις συνέπειές του.

Το δεύτερο γίνεται ολοένα δυσκολότερο.

Η πολιτική ισχύς και η αίσθηση ασφάλειας

Σε ένα αυταρχικό πολιτικό σύστημα όπως αυτό της Ρωσίας, η νομιμοποίηση δεν προέρχεται αποκλειστικά από τις εκλογές. Προέρχεται και από μια άτυπη συμφωνία μεταξύ κράτους και κοινωνίας: η εξουσία ζητά πολιτική παθητικότητα και σε αντάλλαγμα υπόσχεται σταθερότητα, τάξη και ασφάλεια.

Γι’ αυτό οι επιθέσεις βαθιά στο ρωσικό έδαφος έχουν πολιτική σημασία δυσανάλογη της στρατιωτικής ζημιάς που προκαλούν. Ένα drone που φθάνει στη Σιβηρία δεν απειλεί από μόνο του να αλλάξει την έκβαση του πολέμου. Αμφισβητεί όμως κάτι βαθύτερο: την ικανότητα του ρωσικού κράτους να κρατήσει τον πόλεμο μακριά από τον Ρώσο πολίτη.

Και αυτό εξηγεί γιατί η πραγματική σημασία των τελευταίων επιθέσεων δεν βρίσκεται μόνο στις φλόγες ενός διυλιστηρίου, ενός λιμανιού ή μιας εγκατάστασης φυσικού αερίου. Βρίσκεται στον χάρτη. Κάθε φορά που η ακτίνα των ουκρανικών drones μεγαλώνει, μικραίνει αντίστοιχα ο χώρος μέσα στη Ρωσία που μπορεί να θεωρείται αυτονόητα ασφαλής.

Από την «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» στον πόλεμο χωρίς ασφαλή σύνορα

Η Ουκρανία δεν έχει αποκτήσει ξαφνικά τη δυνατότητα να καταστρέψει τη ρωσική πολεμική οικονομία. Η Ρωσία εξακολουθεί να διαθέτει πολύ μεγαλύτερους στρατιωτικούς και οικονομικούς πόρους και συνεχίζει να προκαλεί πολύ μεγαλύτερη καταστροφή στην ουκρανική επικράτεια. Αλλά αυτό δεν αναιρεί τη στρατηγική μεταβολή.

Ο πόλεμος περνά σε μια φάση όπου η απόσταση παύει σταδιακά να αποτελεί εγγύηση ασφάλειας. Για την Ουκρανία, αυτό σημαίνει ότι ρωσικές εγκαταστάσεις που κάποτε θεωρούνταν απρόσιτες μπαίνουν στον χάρτη των πιθανών στόχων. Για τη Ρωσία, σημαίνει ότι η τεράστια γεωγραφία της δεν λειτουργεί πλέον μόνο ως στρατηγικό πλεονέκτημα. Δημιουργεί και μια τεράστια επιφάνεια που πρέπει να προστατευθεί.

Και για το Κρεμλίνο δημιουργεί ένα τρίτο, πολιτικό πρόβλημα. Σε λίγες ημέρες οι Ρώσοι θα προσέλθουν στις κάλπες. Το αποτέλεσμα πιθανότατα δεν αποτελεί ζήτημα προς συζήτηση.

Το πραγματικό ζήτημα είναι διαφορετικό: Πόσο ακόμη μπορεί ένας πόλεμος να παρουσιάζεται ως περιορισμένη «ειδική στρατιωτική επιχείρηση», όταν ο ήχος των drones ακούγεται πλέον από τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι τη Σιβηρία; Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη αλλαγή που συντελείται σήμερα στον πόλεμο Ρωσίας–Ουκρανίας. Το μέτωπο δεν μετακινείται μόνο πάνω στο έδαφος. Μετακινείται βαθιά μέσα στις κοινωνίες.