Από την κυριαρχία του Στόλου στην κατανεμημένη αποτροπή
Γράφει ο Δημήτριος Τσαϊλάς*
Οι πρόσφατες προσκτήσεις οπλικών και αμυντικών συστημάτων, σηματοδοτούν ένα δόγματικό σημείο καμπής για το Πολεμικό Ναυτικό. Την μετατόπιση από την μακροχρόνια υπόθεση ότι ο έλεγχος του Αιγαίου βασίζεται κυρίως στην ορατή κυριαρχία ενός κλασικού Στόλου μεγάλων πολεμικών πλοίων επιφανείας. Το συμπέρασμα δεν είναι ότι αυτά τα σκάφη είναι ξεπερασμένα, αλλά ότι ο παραδοσιακός τους ρόλος ως κεντρικοί, εκτεθειμένοι εγγυητές της κυριαρχίας σε αμφισβητούμενα ύδατα, δεν είναι πλέον επαρκής και μπορεί στην πραγματικότητα να είναι στρατηγικά αντιπαραγωγικός.
Σε μια εποχή που ορίζεται από φθηνά, πολλαπλά και ολοένα και πιο θανατηφόρα μη επανδρωμένα συστήματα, τα περιουσιακά στοιχεία κύρους κινδυνεύουν να γίνουν πλωτά στοιχεία παθητικού. Τα σκάφη επιφανείας υψηλής αξίας που επιχειρούν συνεχώς σε στενούς, κορεσμένους με αισθητήρες θαλάσσιους χώρους δεν είναι απλώς ισχυρά σύμβολα. Είναι πολιτικά απαράδεκτα τα σενάρια απωλειών και στρατιωτικά αποτελεσματικοί στόχοι. Ο υπολογισμός της ευπάθειας κλιμακώνεται πλέον ταχύτερα από την ισχύ πυρός. Αυτή η αναγνώριση ευθυγραμμίζει την Ελλάδα με μια αναδυόμενη διεθνή συναίνεση.
Από το Ορμούζ και τον κόλπο του Άντεν στην Ερυθρά Θάλασσα έως τη Μαύρη Θάλασσα, και όλο και περισσότερο εντός του ίδιου του ΝΑΤΟ, οι διοικήσεις των ναυτικών επανεκτιμούν τον τρόπο με τον οποίο επιτυγχάνεται η επιβιωσιμότητα. Ακόμη και το Αμερικανικό Ναυτικό, που επιχειρεί σε πολύ μεγαλύτερα θέατρα, έχει αρχίσει να μετατοπίζεται προς έννοιες κατανεμημένης θνησιμότητας, διασκορπισμένων αισθητήρων και δικτυωμένων επιθετικών ενεργειών. Για την Ελλάδα, που επιχειρεί σε ένα από τα πιο επιβαρυμένα στενά και αμφισβητούμενα θαλάσσια περιβάλλοντα στον κόσμο, αυτό το δίλημμα δεν είναι θεωρητικό αλλά άμεσο. Η γεωγραφία του Αιγαίου επιβραβεύει την ανθεκτικότητα παρά το θέαμα. Τα εκατοντάδες νησιά, τα στενά περάσματα και τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης και ελέγχου σχηματίζουν ένα φυσικό πλέγμα για κατανεμημένα ISR, πυραυλικά συστήματα ξηράς, αέρος και θάλασσας, κινητές αεράμυνες και μικρές αλλά θανατηφόρες ναυτικές μονάδες. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η αποτροπή δεν επιτυγχάνεται μόνο μέσω της παρουσίας πολεμικών πλοίων, αλλά μέσω της αξιόπιστης ικανότητας άρνησης πρόσβασης, επιβολής κόστους και επιμονής υπό συνεχή πίεση.
Όπως και στις μεταγενέστερες φάσεις του Πελοποννησιακού Πολέμου, η ικανότητα διεκδίκησης διασκορπισμένων θαλάσσιων χώρων και όχι η προστασία μιας μόνο συγκέντρωσης Στόλου, είναι αυτή που καθορίζει την αντοχή. Προς τιμήν των Γενικών Επιτελείων, αυτή η λογική αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο. Ωστόσο, η αναγνώριση είναι μόνο το πρώτο βήμα. Η κατανομή χωρίς ενσωμάτωση κινδυνεύει να προκαλέσει κατακερματισμό αντί για αποτροπή. Το αποφασιστικό ερώτημα είναι εάν η δογματική μετατόπιση της Ελλάδας θα δημιουργήσει ένα συνεκτικό, πολυεπίπεδο και βιώσιμο ναυτικό σύστημα ή απλώς θα προσθέσει νέες τεχνολογίες σε παλαιές δομές δυνάμεων που έχουν σχεδιαστεί για μια διαφορετική εποχή.
Η ημιτελής αρχιτεκτονική της ανθεκτικότητας
Η αποτελεσματική αποτροπή στην εποχή των μη επανδρωμένων συστημάτων απαιτεί αρχές που σπάνια είναι δημοφιλείς σε καιρό ειρήνης καθώς απαιτεί, πλεονασμό, διασπορά, βάθος εφοδιαστικής και θεσμική υπομονή. Η κατανεμημένη αποτροπή δεν είναι ένα σύνολο πλατφορμών. Είναι μια επιχειρησιακή αρχιτεκτονική. Τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη, τα συστήματα αντιμετώπισης μη επανδρωμένων αεροσκαφών και τα πυρά ακριβείας δεν είναι λύσεις plug-and-play, αλλά στοιχεία μέσα σε ένα απαιτητικό οικοσύστημα που απαιτεί προστατευμένα δίκτυα, ενισχυμένη βάση, έλεγχο φάσματος, κυβερνοάμυνα και βιωσιμότητα υπό επίθεση.
Εδώ είναι που η Ελλάδα παραμένει πιο εκτεθειμένη. Ο δημόσιος διάλογος και οι επίσημες ανακοινώσεις συνεχίζουν να δίνουν έμφαση στις αγορές νέων ακριβών συστημάτωνέναντι των αρχιτεκτονικών, στις πλατφόρμες έναντι της αντοχής. Ο κίνδυνος είναι σαφής καθώς μια τεχνολογικά προηγμένη δύναμη χωρίς εξασφαλισμένους αγωγούς επισκευής, χωρίς ισχυρούς σκελετούς σύντηξης δεδομένων και χωρίς δογματική σαφήνεια έναντι της ισχύος διοίκησης σε στιγμές κρίσης. Η ιστορία δείχνει ότι η εισαγόμενη τεχνολογία, ανεξάρτητα από το πόσο προηγμένη είναι, είναι εύθραυστη χωρίς εγχώρια υποστήριξη.
Για την Ελλάδα, η εγχώρια παραγωγή και συμπαραγωγή πρέπει επομένως να θεωρούνται όχι μόνο ως εθνική επιδίωξη αλλά κυρίως ως επιχειρησιακή αναγκαιότητα. Ακόμη και ο μερικός κυρίαρχος έλεγχος των συστημάτων ηλεκτρονικού πολέμου, των αισθητήρων, του λογισμικού και των μη επανδρωμένων πυρομαχικών είναι απαραίτητος για την επιβίωση σε καιρό πολέμου. Μια δύναμη που δεν μπορεί να επισκευάσει, να προσαρμόσει ή να αναπληρώσει τα συστήματά της υπό πίεση έχει ήδη παραχωρήσει την πρωτοβουλία.
Όπως έμαθε η Αθήνα του 5ουπΧ αιώνα με οδυνηρό τρόπο μετά την καταστροφή του στόλου της στους Αιγός Ποταμούς, η ναυτική ισχύς καταρρέει όχι μόνο όταν χάνονται πλοία, αλλά και όταν η ανάκτησή της καθίσταται αδύνατη. Αυτή η πρόκληση είναι τόσο πολιτική όσο και τεχνολογική. Η ανθεκτικότητα απαιτεί χρηματοδότηση απομονωμένη από βραχυπρόθεσμους κομματικούς κύκλους, βιομηχανική πολιτική ευθυγραμμισμένη με τις αμυντικές προτεραιότητες και συνεργασίες που ενισχύουν αντί να μειώνουν τη στρατηγική αυτονομία. Ένα κράτος χωρίς ασφαλή αλυσίδα εφοδιασμού δεν ασκεί αποτροπή, την εκμισθώνει.
Κατανεμημένη αποτροπή και η πρόκληση της Γκρίζας Ζώνης
Όπως και ο κύριος περιφερειακός ανταγωνιστής της, η Ελλάδα πρέπει να λειτουργεί σε ένα στρατηγικό περιβάλλον όπου ο καταναγκασμός εκτυλίσσεται ολοένα και περισσότερο κάτω από το όριο του κηρυχθέντος πολέμου (Γκρίζα Ζώνη Πολέμου). Τα μη επανδρωμένα συστήματα είναι ιδανικά εργαλεία για τέτοιες δραστηριότητες γκρίζας ζώνης, αφού είναι φθηνά, αμφισβητήσιμα και επαρκώς αναλώσιμα ώστε να προκαλούν ανάληψη κινδύνου. Επιτρέπουν την έρευνα, την παρενόχληση και την ομαλοποίηση της πίεσης χωρίς να προκαλούν επίσημη κλιμάκωση. Σε αυτό το περιβάλλον, το δόγμα υπερισχύει της τεχνολογίας.
Η Ελλάδα πρέπει να διατυπώσει σαφείς και αξιόπιστους κανόνες εμπλοκής για την αναχαίτιση, την απενεργοποίηση ή την καταστροφή μη επανδρωμένων συστημάτων που λειτουργούν σε αμφισβητούμενο εναέριο χώρο ή ύδατα. Αυτοί οι κανόνες πρέπει να κάνουν περισσότερα από το να ικανοποιούν τα νομικά πρότυπα, πρέπει να επικοινωνούν την πρόθεση. Η αποτροπή στη γκρίζα ζώνη απαιτεί ορατά όρια, αρκετά αυστηρά ώστε να αποθαρρύνουν τις δοκιμές, αρκετά περιορισμένα ώστε να αποτρέπουν την τυχαία κλιμάκωση. Ο κίνδυνος έγκειται στον δισταγμό. Οι διφορούμενες απαντήσεις προσκαλούν την επανάληψη και η επανάληψη ομαλοποιεί τον καταναγκασμό.
Η κατανεμημένη στάση μας πρέπει επομένως να συνδυάζεται με δογματική σαφήνεια σχετικά με το τι συνιστά απαράδεκτη συμπεριφορά και πώς θα αντιμετωπιστεί. Ταυτόχρονα, η Ελλάδα πρέπει να αντισταθεί στον πειρασμό να αντικατοπτρίζει κάθε αντίπαλη καινοτομία. Η αποτροπή δεν επιτυγχάνεται μέσω συμμετρικής κλιμάκωσης, αλλά μέσω της επιβολής κόστους καθιστώντας τον καταναγκασμό δαπανηρό παρά ανταγωνιστικό. Αυτή η λογική απηχεί τα μεταγενέστερα στάδια του Πελοποννησιακού Πολέμου, όταν η Αθήνα βρέθηκε να αντιδρά στις σπαρτιατικές πρωτοβουλίες αντί να διαμορφώνει το στρατηγικό περιβάλλον. Ο στόχος της Ελλάδας πρέπει να είναι το αντίθετο. Να αρνηθεί την πρωτοβουλία, όχι απλώς να ανταποκριθεί σε αυτήν.
Διοίκηση, Έλεγχος και τα Όρια της Τεχνητής Νοημοσύνης
Το αναδυόμενο δόγμα έχει επίσης επικαλεστεί την τεχνητή νοημοσύνη ως βασικό παράγοντα, ιδιαίτερα για τη σύντηξη δεδομένων και τη διοίκηση και τον έλεγχο σε έναν κατανεμημένο χώρο μάχης. Η υπόσχεση είναι πραγματική. Σε περιβάλλοντα γεμάτα αισθητήρες και σκοπευτές, η ταχύτητα λήψης αποφάσεων εξαρτάται όλο και περισσότερο από το λογισμικό παρά από το ανθρώπινο εύρος ζώνης. Ωστόσο, η Τεχνητή Νοημοσύνη εισάγει τα δικά της τρωτά σημεία. Τα συστήματα που καθοδηγούνται από μηχανές είναι ευάλωτα σε κυβερνοεισβολές, χειραγώγηση δεδομένων, πλαστογράφηση, κορεσμό αισθητήρων και ηλεκτρονική εξαπάτηση.
Η υπερβολική εξάρτηση από την αλγοριθμική βεβαιότητα διακινδυνεύει την καταστροφική αποτυχία όταν οι πληροφορίες υποβαθμίζονται ή αμφισβητούνται. Το μάθημα για την Ελλάδα είναι η αυτοσυγκράτηση. Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως συμπλήρωμα, όχι ως υποκατάστατο, των συνεκτικών δομών διοίκησης και της εκπαιδευμένης ανθρώπινης κρίσης. Το πραγματικό μέτρο της στρατιωτικής ικανότητας σε μελλοντικές συγκρούσεις δεν θα είναι η τέλεια επίγνωση της κατάστασης, αλλά η ικανότητα αποφασιστικής δράσης εν μέσω αβεβαιότητας. Συνεπώς, το Ελληνικό Ναυτικό και το ευρύτερο αμυντικό κατεστημένο πρέπει να υιοθετήσουν την αρχή της ομαλής υποβάθμισης. Τα συστήματα πρέπει να συνεχίσουν να λειτουργούν όταν τα δίκτυα διαταράσσονται. Οι πλεονάζουσες επικοινωνίες, η ανάθεση αρμοδιοτήτων σε χαμηλότερα κλιμάκια και οι προσχεδιασμένες αντιδράσεις στην απώλεια πληροφοριών είναι απαραίτητες. Όπως ανακάλυψαν πολύ αργά οι Αθηναίοι, η παράλυση της διοίκησης είναι συχνά πιο θανατηφόρα από την άγνοια.
Συμπεράσματα
Η μετατόπιση από την κυριαρχία του στόλου στην κατανεμημένη αποτροπή δεν αντιπροσωπεύει απόρριψη της ναυτικής ισχύος, αλλά την εξέλιξή της.
Οι τριήρεις της Αθήνας του Περικλή ήταν αποτελεσματικές όχι επειδή ήταν εντυπωσιακές, αλλά επειδή ήταν πολυάριθμες, προσαρμόσιμες και ενσωματωμένες σε ένα ευρύτερο στρατηγικό σύστημα.
Όταν αυτό το σύστημα απέτυχε, κανένα ναυτικό κύρος δεν μπορούσε να την αντισταθμίσει.
Για το Πολεμικό Ναυτικό, το μέλλον δεν έγκειται στην επιλογή μεταξύ παράδοσης και καινοτομίας, αλλά στην ευθυγράμμιση της δομής των δυνάμεων με τη γεωγραφία, την τεχνολογία και την πολιτική πραγματικότητα.
Στο Αιγαίο, η αποτροπή δεν θα ανήκει στον πιο ορατό στόλο, αλλά στη δύναμη που μπορεί να αντέξει, να προσαρμοστεί και να επιβάλει κόστος σε βάθος χρόνου και χώρου.
*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).
