Η αυριανή συνάντηση στο Ομάν δεν αναμένεται να ανοίξει αυτομάτως τα Στενά. Μπορεί όμως να αποδειχθεί σημαντικότερη: για πρώτη φορά η συζήτηση μετακινείται από το εάν θα ανοίξει το Ορμούζ στο ποιος θα καθορίζει τους κανόνες λειτουργίας του την επόμενη ημέρα. 

Ένα τραπέζι με μια ηχηρή απουσία

Τη Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου, το Ομάν επιχειρεί κάτι που πριν από λίγους μήνες θα έμοιαζε εξαιρετικά δύσκολο: να φέρει το Ιράν και τις αραβικές χώρες του Κόλπου στο ίδιο τραπέζι για να συζητήσουν το μέλλον των Στενών του Ορμούζ.

Η συνάντηση πραγματοποιείται σε μια στιγμή κατά την οποία η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας έχει μετατραπεί από περιφερειακό ζήτημα σε παγκόσμιο οικονομικό πρόβλημα. Πριν από τον πόλεμο, περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου περνούσε από το συγκεκριμένο chokepoint. Τις τελευταίες ημέρες, νέες επιθέσεις σε πλοία, το πλήγμα στον σαουδαραβικό East–West Pipeline και η προέλαση των Χούθι προς το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ έχουν προσθέσει ακόμη μεγαλύτερη πίεση στην ενεργειακή αρχιτεκτονική του Κόλπου.

Αλλά η σημαντικότερη λεπτομέρεια της αυριανής συνάντησης ίσως είναι εκείνος που δεν θα βρίσκεται στο τραπέζι: δηλαδή οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Και αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η αμερικανική ισχύς εξαφανίζεται από τον Κόλπο. Σημαίνει όμως ότι οι περιφερειακές δυνάμεις αρχίζουν να συζητούν μεταξύ τους πώς θα διαχειριστούν μια κρίση την οποία η αμερικανική στρατιωτική παρουσία δεν έχει μέχρι στιγμής να επιλύσει.

Γιατί οι αντίπαλοι κάθονται μαζί

Η Τεχεράνη ανακοίνωσε ότι θα συμμετάσχει στη συνάντηση με τις χώρες του Κόλπου, η οποία συγκλήθηκε με πρωτοβουλία του Ομάν. Το Ιράκ έχει επιβεβαιώσει ότι θα στείλει αντιπροσωπεία, ενώ το Μπαχρέιν έχει δηλώσει ότι δεν θα συμμετάσχει σε συνάντηση με Ιρανούς αξιωματούχους. Το ίδιο το Ομάν, πάντως, δεν έχει ακόμη δημοσιοποιήσει πλήρη επίσημη σύνθεση ούτε λεπτομερή ατζέντα.

Δεν αναμένεται τελική συμφωνία. Ανώτερος Ιρανός αξιωματούχος δήλωσε στο Reuters ότι οι συνομιλίες θα αφορούν το Ορμούζ αλλά και ευρύτερα περιφερειακά ζητήματα, χωρίς να προβλέπεται υπογραφή συμφωνίας για την πλήρη επαναλειτουργία των Στενών. Αυτό όμως δεν μειώνει τη σημασία της συνάντησης.

Για τις αραβικές μοναρχίες, η ελευθερία της ναυσιπλοΐας αποτελεί ζήτημα οικονομικής επιβίωσης. Για το Ιράν, αντίθετα, ο έλεγχος της ναυσιπλοΐας αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους μοχλούς πίεσης που διαθέτει απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και στους περιφερειακούς αντιπάλους του.

Το Ομάν βρίσκεται ακριβώς ανάμεσα στις δύο λογικές και όχι μόνο μεταφορικά. Ελέγχει τη νότια πλευρά των Στενών και εδώ και δεκαετίες διατηρεί μια ιδιαίτερη σχέση με την Τεχεράνη, χωρίς να εγκαταλείπει τις στενές σχέσεις του με τη Δύση και τις υπόλοιπες αραβικές μοναρχίες. Αναλυτές έχουν περιγράψει αυτή τη στρατηγική του Μουσκάτ ως «ενεργή ουδετερότητα». Ήταν το Ομάν που διευκόλυνε τις μυστικές αμερικανοϊρανικές επαφές, οι οποίες συνέβαλαν τελικά στη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του 2015. Παράλληλα, Ιράν και Ομάν διαθέτουν μακρά εμπειρία ναυτικού συντονισμού και επικοινωνίας γύρω από το Ορμούζ.

Αυτή τη φορά όμως το Μουσκάτ δεν λειτουργεί απλώς ως ταχυδρόμος ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη. Προσπαθεί να διαμορφώσει περιφερειακή λύση σε ένα περιφερειακό πρόβλημα.

Το πραγματικό διακύβευμα: ποιος κυβερνά το Ορμούζ;

Εδώ βρίσκεται το σημαντικότερο σημείο. Η διαπραγμάτευση δεν αφορά πλέον μόνο το πότε θα επανέλθει η κανονική ναυσιπλοΐα. Αφορά το καθεστώς που θα ισχύσει όταν αυτή επανέλθει. Η Τεχεράνη επιδιώκει μια συμφωνία που θα της επιτρέπει να εισπράττει τέλη από πλοία που χρησιμοποιούν τα Στενά. Το Ομάν απορρίπτει αυτή την απαίτηση. Το ζήτημα είχε ουσιαστικά μείνει ανοιχτό ήδη από το προσωρινό αμερικανοϊρανικό μνημόνιο του Ιουνίου.

Σύμφωνα με το ινστιτούτο  IISS  εκείνη η συμφωνία προέβλεπε ασφαλή διέλευση χωρίς χρέωση μόνο για περιορισμένη περίοδο και άφηνε σε Ιράν, Ομάν και τις υπόλοιπες χώρες του Κόλπου τη μελλοντική διευθέτηση της διαχείρισης της ναυσιπλοΐας.

Ενώ το Chatham House είχε επισημάνει μια κρίσιμη διάκριση: το διεθνές δίκαιο μπορεί υπό προϋποθέσεις να επιτρέπει εύλογες χρεώσεις για συγκεκριμένες υπηρεσίες (πλοήγηση, βοηθήματα ναυσιπλοΐας ή άλλες πραγματικές υπηρεσίες) αλλά αυτό απέχει πολύ από την επιβολή ενός de facto διοδίου για το δικαίωμα διέλευσης από ένα διεθνές στενό. Επομένως, πίσω από μια φαινομενικά τεχνική συζήτηση κρύβεται ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: Μπορεί το Ιράν να μετατρέψει τη γεωγραφία του Ορμούζ σε θεσμοθετημένη πολιτική ισχύ;

Γιατί οι Άραβες συνομιλούν με την Τεχεράνη

Οι χώρες του Κόλπου έχουν κάθε λόγο να αντιτίθενται στην ιρανική επιδίωξη. Οι περισσότερες αραβικές μοναρχίες είχαν ήδη απορρίψει την επιβολή τελών και τις προσπάθειες της Τεχεράνης να θεσμοποιήσει μεγαλύτερο έλεγχο στη ναυσιπλοΐα. Κι όμως κάθονται στο τραπέζι. Γιατί η γεωγραφία είναι ισχυρότερη από τις πολιτικές διακηρύξεις. Το Ιράν βρίσκεται απέναντί τους. Δεν μπορεί να απομακρυνθεί από τον χάρτη. Και όσο οι στρατιωτικές επιχειρήσεις δεν εξασφαλίζουν σταθερή και ασφαλή ναυσιπλοΐα, το κόστος της μη συνεννόησης αυξάνεται.

Επιπλέον, οι τελευταίες εξελίξεις στην άλλη πλευρά της Αραβικής Χερσονήσου κάνουν την κατάσταση ακόμη δυσκολότερη. Η προέλαση των Χούθι προς το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ σημαίνει ότι η Σαουδική Αραβία και οι γείτονές της δεν έχουν πλέον να αντιμετωπίσουν μόνο το πρόβλημα του Ορμούζ. Βλέπουν να απειλείται και η δυτική θαλάσσια έξοδος προς την Ερυθρά Θάλασσα. Η συνεννόηση με το Ιράν, επομένως, δεν αποτελεί ένδειξη εμπιστοσύνης. Αποτελεί αναγκαία διαχείριση κινδύνου.

Το Ορμούζ μετά τον πόλεμο

Η αυριανή συνάντηση πιθανότατα δεν θα οδηγήσει σε κάποια συμφωνία. Και ίσως αυτό να μην είναι το σημαντικότερο. Η πραγματική αλλαγή βρίσκεται στο γεγονός ότι Ιράν, Ομάν, Ιράκ και αραβικές χώρες του Κόλπου αναζητούν έναν μηχανισμό συνεννόησης για το σημαντικότερο ενεργειακό πέρασμα του πλανήτη, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται εκτός του συγκεκριμένου τραπεζιού.

Δεν πρόκειται ακόμη για έναν «Κόλπο χωρίς την Αμερική». Η αμερικανική στρατιωτική παρουσία και οι εγγυήσεις ασφαλείας παραμένουν καθοριστικές και αναγκαίες όπως έδειξε το τηλεφώνημα του Μπιν Σαλμάν στον Τραμπ. 

Είναι όμως μια προειδοποίηση ότι η περιοχή μπορεί να κινείται προς κάτι διαφορετικό: μια αρχιτεκτονική στην οποία οι περιφερειακές δυνάμεις δεν περιμένουν πάντοτε από την Ουάσιγκτον να λύσει τις μεταξύ τους διαφορές, αλλά διαπραγματεύονται απευθείας επειδή το κόστος της σύγκρουσης έχει γίνει μεγαλύτερο από το κόστος της συνεννόησης.

Για την Τεχεράνη, το διακύβευμα είναι να μετατρέψει τη στρατιωτική πίεση σε πολιτική επιρροή. Για τις αραβικές μοναρχίες, να εξασφαλίσουν ότι το Ορμούζ δεν θα μετατραπεί σε ιρανική βαλβίδα πάνω στις οικονομίες τους. Και για το Ομάν, να αποδείξει για άλλη μια φορά ότι ο μικρότερος παίκτης του τραπεζιού μπορεί να γίνει ο απαραίτητος μεσολαβητής. Γιατί στο Ορμούζ η μεγάλη μάχη δεν είναι πλέον μόνο για το ποιος μπορεί να κλείσει τα Στενά. Είναι για το ποιος θα γράψει τους κανόνες όταν ανοίξουν ξανά.