Τε. Ιούλ 8th, 2020

Geopolitics & Daily News

Global news on Economy, Security, Politics and more

Η σύμβαση της Λωζάνης και η ανταλλαγή πληθυσμών

Στην γελοιογραφία της εποχής Ελλάδα και Τουρκία ερίζουν πάνω στα σύνορα.

 

Γράφει ο Υποπλοίαρχος Παναγιώτης Γέροντας ΠΝ,
  Επιτελής Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού


Σαν χθες, 30 Ιανουαρίου του 1923, υπογράφτηκε η Σύμβαση της Λωζάνης. Δεν πρέπει να συγχέεται με την ομώνυμη συνθήκη που ακολούθησε, καθώς υπογράφτηκε έξι μήνες πριν και ρύθμιζε την ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, ήτοι την υποχρεωτική ανταλλαγή Ελλήνων Ορθοδόξων κατοίκων της Τουρκίας και Μουσουλμάνων κατοίκων της Ελλάδας.

Ίσχυε για αυτούς:

α)που παρέμεναν στις εστίες τους

β) που είχαν ήδη καταφύγει στην ομόθρησκη χώρα και

γ) ίσχυε αναδρομικά για όλες τις μετακινήσεις από την κήρυξη του Α’ Βαλ­κανικού Πολέμου (18.10.1912).

Εξαιρέθηκαν οι ακόλουθοι:

α)Έλληνες Ορθόδοξοι Κωνσταντινούπολης, Ίμβρου, Τενέδου

β)Μουσουλμάνοι Δυτικής Θράκης.

Οι “ανταλλάξιμοι” υποχρεώνονταν σε αποβολή παλιάς ιθαγένειας, μπορούσαν να μεταφέρουν την κινητή τους περιουσία, ενώ θα τους δινόταν αποζημίωση από το κράτος εγκατάστασης ίση με την περιουσία που εγκατέλειπαν. Θα διευκολύνονταν στην μετακίνησή τους από την Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής.

Την “Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής” με έδρα την Κωνσταντινούπολη αποτελούσαν έντεκα μέλη ( 4 Έλληνες, 4 Τούρκοι και 3 μέλη -πολίτες ουδέτερων κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κρατών) με αρμοδιότητα τον καθορισμό του τρόπου μετανάστευσης των πληθυσμών και της εκτίμησης της ακίνητης περιουσίας των ανταλλαξίμων. Η παραπάνω επιτροπή αποπεράτωσε το έργο της το 1925, αλλά από τους Έλληνες πρόσφυγες υπήρχαν πολλά παράπονα καθώς η Συμφωνία της Άγκυρας (1930) εξίσωσε τις περιουσίες που εγκατέλειψαν στη Μικρά Ασία με εκείνες των μουσουλμάνων που ανταλλάχθηκαν από την Ελλάδα. Πρακτικά, αυτό δυσχέραινε την αποκατάσταση των Ελλήνων προσφύγων και την ομαλή κοινωνικοποίησή τους, καθώς θα έπρεπε ουσιαστικά να περιοριστούν στην κρατική αρωγή που έως τότε τους είχε δοθεί. Επιπρόσθετα, οι ελληνικές περιουσίες ήταν σε μέγεθος πολύ μεγαλύτερες από τις αντίστοιχες μουσουλμανικές. Το παραπάνω μάλιστα στοίχισε εκλογικά στον Ελευθέριο Βενιζέλο καθώς για πρώτη φορά είχε τους πρόσφυγες απέναντι. Σε όλο τον Μεσοπόλεμο οι πρόσφυγες ψήφιζαν Φιλελεύθερους.

Η σύμβαση της Λωζάνης διέφερε από τις προηγούμενες ανταλλαγές πληθυσμών που είχαν προηγηθεί μεταξύ βαλκανικών κρατών στο ότι ήταν υποχρεωτική. Στηρίχθηκε μάλιστα σε ένα προνεωτερικό κριτήριο, την θρησκεία. Ουσιαστικά, η διάκριση των πληθυσμών γινόταν επί τη βάση των πάλαι ποτέ θρησκευτικών εθνών (μιλλέτ) της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Παράλληλα, επιχειρούσε να εγκαταστήσει μια “ισορροπία του τρόμου”. Η καλή μεταχείριση των τελευταίων Ελλήνων Ορθοδόξων στην Τουρκία από τις τουρκικές κυβερνήσεις εξασφαλιζόταν από την ύπαρξη των Μουσουλμάνων της Δυτικής Θράκης και τούμπαλιν.

Η ελληνική πλευρά προσπάθησε και κατάφερε να διασώσει το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης παρά τις διαμαρτυρίες των Τούρκων. Οι Τούρκοι μάλιστα προσπάθησαν να διασαλεύσουν την πνευματική εξουσία του Πατριαρχείου με την δημιουργία της Τουρκορθόδοξης Εκκλησίας και τον παπα-Ευθύμ. Ο παπα-Ευθύμ (πραγματικό όνομα Ευθύμιος Καραχισαρίδης 1884-1968), ήταν σχισματικός κληρικός και επικεφαλής της Τουρκορθόδοξης Εκκλησίας, ο οποίος είχε έρθει σε συνεννόηση με τους κεμαλικούς.

Τελικά, με την ανταλλαγή των πληθυσμών η Τουρκία απαλλασσόταν από έναν πολύ μεγάλο αριθμό Ορθοδόξων Χριστιανών, ενώ η Ελλάδα ενίσχυε σημαντικά την εθνική της ομοιογένεια στη Μακεδονία στα σημεια εκείνα που διαβιούσαν σλαβόφωνοι πληθυσμοί ρευστής συνειδήσεως.

Στον πίνακα εικονίζεται η κατανομή των προσφύγων κατά γεωγραφικό διαμέρισμα (1928)

 

Η αποκατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα

Η αποκατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα ήταν μια ειρηνική εποποιία του ελληνικού κράτους με την αποφασιστική συνδρομή της Κοινωνίας των Εθνών. Σημαντική συνδρομή είχε η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ), οργανισμός με νομική υπόσταση και διεθνή εποπτεία που ανέλαβε με τη βοήθεια του κράτους το έργο της στέγασης και της παραγωγικής απασχόλησης των προσφύγων.

Η αποκατάσταση διακρίθηκε σε αγροτική και αστική. Η ΕΑΠ έδωσε το βάρος στην αγροτική αποκατάσταση και φρόντισε ιδιαίτερα για την εγκατάσταση του σε παραμεθόριες περιοχές της Μακεδονίας και της Δυτικής Θράκης, στοχεύοντας και στην ενίσχυση των συνόρων. Η αγροτική αποκατάσταση περιλάμβανε τη στέγαση σε ανταλλάξιμα σπίτια των χωριών ή σε νέους προσφυγικούς οικισμούς, που συντάσσονταν με πρότυπα ρυμοτομικά σχέδια. Προέβλεπε επίσης τη διανομή στους πρόσφυγες κλήρων 35 στρέμματα, που δεν αποτελούσαν ενιαία έκταση και ποίκιλλαν ανάλογα με το είδος της καλλιέργειας και το μέγεθος της οικογένειας. Στους αγρότες παραχωρούνταν ακόμη εργαλεία, σπόροι και ζώα για τις καλλιέργειες των χωραφιών τους.

Ελληνόπαιδες και Αρμενόπαιδες πρόσφυγες στην Αθήνα (1923)

Η αστική αποκατάσταση ήταν πιο δύσκολη και πολλές φορές την δημιουργία των αστικών συνοικισμών, συχνά ελλείψει χρόνου και χρημάτων, δεν συνοδεύονταν από έργα υποδομής και κοινής ωφέλειας. Πρόβλημα επίσης αποτελούσε η περιπλάνηση των αστών προσφύγων από πόλη σε πόλη για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα. Οι περισσότεροι πρόσφυγες στις πόλεις τα πρώτα χρόνια εργάζονταν περιστασιακά, είτε κάνοντας «μεροκάματα» στις οικοδομές, σε εργοστάσια και βιοτεχνίες, είτε ως πλανόδιοι μικροπωλητές και μικροκαταστηματάρχες. Άλλοι δούλεψαν ως ναυτεργάτες και εργάτες σε δημόσια έργα στις πόλεις ή στην ύπαιθρο (αρδευτικά και αποστραγγιστικά έργα, διάνοιξη δρόμων, κατασκευή ή επέκταση λιμανιών κ.ά.).

 

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail