Σα. Ιούλ 11th, 2020

Geopolitics & Daily News

Global news on Economy, Security, Politics and more

Ισοκράτους: “ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΙΚΟΣ”

Γράφει ο Δημήτριος Ρωμανός 
Ιστορικός του Ελληνικού Πολιτισμού

 

Με το παρόν θα εξετάσουμε τον περίφημο εδάφιο 20 από τον λόγο του Ισοκράτους που έμεινε στην Αρχαία Ελληνική Γραμματεία με τον τίτλο “ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΙΚΟΣ”. Ο ισοκρατικός Αρεοπαγιτικός στηλιτεύει την κατάντια της άλλοτε Αθηναίων Πολιτείας σε Αθηναίων Οχλοκρατία. Εγράφη με το τέλος του Συμμαχικού πολέμου (357-355 π.Χ) μεταξύ των Αθηναίων και των αιγιακών νησιών συμμάχων των μετά τον σχηματισμό της Β’ Αθηναϊκής συμμαχίας το 378 π.Χ, ο οποίος πόλεμος ήταν η ταφόπλακα στα όνειρα των Αθηναίων για την ηγεμονία των επί της Ελλάδος. Αι Αθήναι επλήρωσαν την αλαζονεία των για ακόμη μία φορά.

Η Αθηναϊκή Δημοκρατία στις ημέρες του Περικλέους έφθασε στο απόγειό της. Όσο ζούσε ο Περικλής, ο οποίος ήγε τον δήμον και ουκ ήγετο υπ’ αυτού η δημοκρατία ευημερούσε. Όμως, τελευτήσαντος δε Περικλέους τα κατά την πολιτείαν πολύ χείρω εγένετο, έτσι επικράτησαν οι δημαγωγοί και εκμαυλίστηκε ο λαός. Ειδικώτερα, μετά την ήττα στον Πελοποννησιακό πόλεμο τα πράγματα χειροτέρευσαν. Η κολακεία στο πλήθος των πολιτευομένων, η λήψις βεβιασμένων πολλάκις και ακρίτων αποφάσεων υπό της Εκκλησίας του δήμου, η άνθησις της συκοφαντίας, οι εκβιασμοί εις βάρος των ευπόρων πολιτών, ο κακός κατά το πλείστον χειρισμός της εξωτερικής πολιτικής (σας θυμίζουν τίποτε όλα αυτά;), ήσαν σοβαρά πλήγματα για το δημοκρατικό πολίτευμα το οποίο μετασχηματιζόταν με γοργούς ρυθμούς σε οχλοκρατία, κατά παρέκβασιν αυτού, όπως υπεστήριζε ο Αριστοτέλης. Είναι λοιπόν αυτή η κατάντια του πολιτεύματος που ώθησε τον Ισοκράτη να το κρίνει αυστηρότατα, ζητώντας παράλληλα την επιστροφή στην Αθηναίων Πολιτεία του Σόλωνος και του Κλεισθένους, και το κάνει αυτό διότι πιστεύει ακράδαντα όπως βλέπουμε στο εδάφιο 14 ότι: το πολίτευμα αποτελεί την ψυχή της πόλεως, όπως ακριβώς η φρόνησις εις το σώμα Έστι γαρ ψυχή πόλεως ουδέν έτερον ή πολιτεία, τοσαύτην έχουσα δύναμιν όσην περ εν σώματι φρόνησις.

Είναι γεγονός ότι οι Αθηναίοι, κουρασμένοι τόσο ψυχολογικώς όσο και οικονομικώς ήσαν ανίκανοι να σταματήσουν την προϊούσα παρακμή. Γράφει χαρακτηριστικά με κραυγή αγωνίας ο Ισοκράτης στο εδάφιο 54 ότι: πλήθος πολιτών περίμενε κάθε ημέρα με αγωνία αν θα ευνοηθή κατά την κλήρωση για να λάβη θέση δικαστού εις την Ηλιαία, έτσι ώστε να πάρη τον μισθό (τρεις οβολούς, ήτοι μισή αττική δραχμή) και να εξοικονομήση τα στοιχειώδη έξοδα της ημέρας: Επεί νυν γε τις ουκ αν επί επί τοις γιγνομένοις των ευ φρονούντων αλγήσειεν, όταν ίδηι πολλούς των πολιτών αυτούς μεν περί των αναγκαίων, ειθ’ έξουσιν είτε μη, προ των δικαστηρίων κληρουμένους. (για σκεφτείτε εάν παρατηρείται κάτι αντίστοιχο την εποχή μας). Επικρίνει επίσης την κατάντια της νεολαίας με το να συχνάζουν στα διάφορα καταγώγια και καταδικάζει τους πολιτικούς και οικονομικούς εκβιασμούς από τους επαγγελματίες του είδους συκοφάντες οι οποίοι εστρέφοντο κατά των ευπόρων Αθηναίων. Αλλά, η συμπύκνωσις της ισοκρατείου αποστροφής προς αυτό το διεφθαρμένο πολιτειακό καθεστώς που κάποτε ωνομάσθη Δημοκρατία Ης ημείς διεφθαρμένης (εδάφιο 15) λαμβάνει σάρκα και οστά στο περιβόητο πλέον εδάφιο 20:

Οἱ γὰρ κατ’ ἐκεῖνον τὸν χρόνον τὴν πόλιν διοι-
κοῦντες κατεστήσαντο πολιτείαν οὐκ ὀνόματι μὲν τῷ
κοινοτάτῳ καὶ πραοτάτῳ προσαγορευομένην, ἐπὶ δὲ τῶν
πράξεων οὐ τοιαύτην τοῖς ἐντυγχάνουσι φαινομένην, οὐδ’
ἣ τοῦτον τὸν τρόπον ἐπαίδευε τοὺς πολίτας ὥσθ’ ἡγεῖσθαι
τὴν μὲν ἀκολασίαν δημοκρατίαν, τὴν δὲ παρανομίαν ἐλευθε-
ρίαν, τὴν δὲ παρρησίαν ἰσονομίαν, τὴν δ’ ἐξουσίαν τοῦ
ταῦτα ποιεῖν εὐδαιμονίαν, ἀλλὰ μισοῦσα καὶ κολάζουσα
τοὺς τοιούτους βελτίους καὶ σωφρονεστέρους ἅπαντας
τοὺς πολίτας ἐποίησεν.

Νεοελληνική απόδοσις:

Εκείνοι δηλαδή που τότε είχαν την ευθύνη της διοικήσεως της πόλεως, δεν εγκατέστησαν πολίτευμα που να έχη μεν όνομα λαϊκώτατον και ωραιότατον, εις την εφαρμογή του όμως να αποδεικνύεται εις τους πολίτας, ότι δεν είναι τοιούτο` ούτε εγκατέστησαν πολίτευμα που να εκπαιδεύη τους πολίτας έτσι ώστε να θεωρούν την ακολασίαν δημοκρατίαν, την παρανομίαν ελευθερίαν, την αυθάδειαν ισονομίαν και την εξουσίαν του να κάμνη κανείς αυτά ευδαιμονίαν` αλλά πολίτευμα το οποίον, με το να αποτροπιάζεται και να τιμωρή αυτούς τους ανθρώπους, όλους τους πολίτας εβελτίωνε και τους έκαμνε φρονιμωτέρους.

Ομιλούμε επομένως για αυτοκαταστροφή της δημοκρατίας λόγωι καταχρήσεως των όπλων της. Όμως, τι άλλο από αυτοκαταστροφή δεν είναι αυτή η σήψη και η παρακμή του 4ου π.Χ που παρατηρείται στην πόλη των Αθηνών; Η κατάχρησις του δικαιώματος της ελευθερίας, η ακολασία, η παρανομία και η αυθάδεια οδηγούν στην οχλοκρατία και την αναρχία. Αντιπαραβάλλετε τώρα τα παραπάνω με την τωρινή κατάσταση στην οποία ζούμε.

Κλείνοντας, θα παραθέσω απόσπασμα από το έργο του Πλουτάρχου: Των επτά Σοφών συμπόσιον (Ηθικά: 154c-154f), στο οποίο αναφέρονται οι απόψεις των επτά Σοφών της αρχαιότητος για την Δημοκρατία. Βασικά, πρόκειται για τις απόψεις των (μέσα από τις ρήσεις που τους αποδίδονται) αναφορικά με το πώς θα πρέπει να λειτουργεί ένα δίκαιο πολίτευμα. Παρατίθεται το αρχαίον κείμενον και η μετάφρασις του Λυπουρλή:

Μνησίφιλος δ᾽ ὁ Ἀθηναῖος, ἑταῖρος ὢν καὶ ζηλωτὴς Σόλωνος, «ἐγώ τοι,» εἶπεν, «ὦ Περίανδρε, τὸν λόγον ἀξιῶ καθάπερ τὸν οἶνον μὴ πλουτίνδην μηδ᾽ ἀριστίνδην ἀλλ᾽ ἐξ ἴσου πᾶσιν ὥσπερ ἐν δημοκρατίᾳ νέμεσθαι καὶ κοινὸν εἶναι· τῶν δ᾽ ἄρτι περὶ ἀρχῆς καὶ βασιλείας εἰρημένων οὐδὲν ἡμῖν τοῖς δημοτικοῖς μέτεστιν. ὅθεν οἰόμεθα δεῖν πάλιν ἕκαστον ὑμῶν περὶ πολιτείας ἰσονόμου γνώμην τινὰ συμβαλέσθαι, ἀρξαμένους αὖθις ἀπὸ Σόλωνος.»

Ἐδόκει δὴ ταῦτα ποιεῖν. καὶ πρῶτος ὁ Σόλων «ἀλλ᾽ ἀκήκοας μέν,» εἶπεν, «ὦ Μνησίφιλε, μετὰ πάντων Ἀθηναίων ἣν ἔχω γνώμην περὶ πολιτείας· εἰ δὲ βούλει καὶ νῦν ἀκούειν, δοκεῖ μοι πόλις ἄριστα πράττειν καὶ μάλιστα σῴζειν δημοκρατίαν, ἐν ᾗ τὸν ἀδικήσαντα τοῦ ἀδικηθέντος οὐδὲν ἧττον οἱ μὴ ἀδικηθέντες προβάλλονται καὶ κολάζουσι.»

Δεύτερος δ᾽ ὁ Βίας ἔφησε κρατίστην εἶναι δημοκρατίαν ἐν ᾗ πάντες ὡς τύραννον φοβοῦνται τὸν νόμον.

Ἐπὶ τούτῳ Θαλῆς τὴν μήτε πλουσίους ἄγαν μήτε πένητας ἔχουσαν πολίτας.

Μετὰ δὲ τοῦτον ὁ Ἀνάχαρσις ἐν ᾗ τῶν ἄλλων ἴσων νομιζομένων ἀρετῇ τὸ βέλτιον ὁρίζεται, καὶ κακίᾳ τὸ χεῖρον.

Πέμπτος δ᾽ ὁ Κλεόβουλος ἔφη μάλιστα σωφρονεῖν δῆμον ὅπου τὸν ψόγον μᾶλλον οἱ πολιτευόμενοι δεδοίκασιν ἢ τὸν νόμον.

Ἕκτος δ᾽ ὁ Πιττακός, ὅπου τοῖς πονηροῖς οὐκ ἔξεστιν ἄρχειν καὶ τοῖς ἀγαθοῖς οὐκ ἔξεστι μὴ ἄρχειν.

Μεταστραφεὶς δ᾽ ὁ Χίλων ἀπεφήνατο τὴν μάλιστα νόμων ἥκιστα δὲ ῥητόρων ἀκούουσαν πολιτείαν ἀρίστην εἶναι.

Τελευταῖος δὲ πάλιν ὁ Περίανδρος ἐπικρίνων ἔφη δοκεῖν αὐτῷ πάντας ἐπαινεῖν δημοκρατίαν τὴν ὁμοιοτάτην ἀριστοκρατίᾳ.

Νεοελληνική απόδοσις:

Ο Μνησίφιλος τότε ο Αθηναίος, φίλος και θαυμαστής του Σόλωνα, είπε: «Να σου πω, Περίανδρε, εγώ το βρίσκω σωστό, ο λόγος να μοιράζεται —ακριβώς όπως και το κρασί— όχι με κριτήριο τον πλούτο ή την κοινωνική τάξη, αλλά εξίσου σε όλους, όπως γίνεται στη δημοκρατία· αυτό θα πει: η συζήτηση να τα περιλαμβάνει όλα. Όσα λέχθηκαν πριν από λίγο για απόλυτους άρχοντες και βασιλιάδες, εμάς που ζούμε σε δημοκρατικό πολίτευμα δεν μας αφορούν καθόλου. Γι᾽ αυτό και θεωρούμε ότι ο καθένας από σας θα έπρεπε —για άλλη μια φορά— να καταθέσει τη γνώμη του για το πολίτευμα στο οποίο οι πολίτες έχουν ίσα δικαιώματα· και, ακόμη, η αρχή να γίνει πάλι από τον Σόλωνα».

Έμειναν σύμφωνοι να κάνουν έτσι, και πρώτος ο Σόλωνας είπε:

«Εσύ, βέβαια, Μνησίφηλε, έχεις ακούσει –μαζί με όλους τους άλλους Αθηναίους– τη γνώμη μου για τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να κυβερνιέται μια πόλη. Αν, ωστόσο, θέλεις να την ακούσεις και τώρα, πιστεύω ότι η πιο ευτυχισμένη πόλη και, επιπλέον, αυτή που διαφυλάττει με τον καλύτερο τρόπο τη δημοκρατία, είναι η πόλη στην οποία τον άνθρωπο που διέπραξε ένα αδίκημα τον καταγγέλλουν και ζητούν την τιμωρία του το ίδιο και αυτοί που υπήρξαν θύματα της αδικίας του, αλλά και εκείνοι που δεν υπήρξαν».

Δεύτερος ο Βίαντας είπε ότι η καλύτερη δημοκρατία είναι αυτή στην οποία όλοι οι πολίτες φοβούνται τον νόμο όπως φοβούνται τον τύραννο.

Αμέσως μετά ο Θαλής είπε: «εκείνη που δεν έχει ούτε πολύ πλούσιους ούτε πολύ φτωχούς πολίτες».

Ύστερα από αυτόν ο Ανάχαρσης είπε: «εκείνη στην οποία οι πολίτες, εκτιμώντας με τον ίδιο τρόπο όλα τα άλλα, ορίζουν το καλό με κριτήριο την αρετή και το κακό με κριτήριο την κακία».

Πέμπτος ο Κλεόβουλος είπε ότι η πιο φρόνιμη και η πιο συγκρατημένη δημοκρατία υπάρχει εκεί όπου οι δημόσιοι άνδρες φοβούνται πιο πολύ τον ψόγο παρά τον νόμο.

Έκτος ο Πιττακός είπε: «εκεί όπου στους κακούς δεν επιτρέπεται να ασκούν εξουσία και στους καλούς δεν επιτρέπεται να μη την ασκούν».

Ο Χίλωνας, γυρίζοντας το πρόσωπό του από την άλλη, αποφάνθηκε ότι το καλύτερο πολίτευμα είναι αυτό στο οποίο δίνεται πολύ μεγάλη προσοχή στους νόμους, ελάχιστη όμως στους ρήτορες.

Τελευταίος ξανά ο Περίανδρος έκλεισε τη συζήτηση με την παρατήρηση ότι όλοι, καθώς του φαίνεται, επαινούν τη δημοκρατία που μοιάζει πάρα πολύ με την αριστοκρατία.

Πηγές:

  1. Ισοκράτους: Αρεοπαγιτικός
  2. Πλουτάρχου: Των επτά σοφών συμπόσιον

 

 

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail